ଏକ ସମୟର କଥା, ଦ୍ବାଦଶ ବର୍ଷ, ଦ୍ବାଦଶ ମାସ କିମ୍ବା ଦ୍ବାଦଶ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ, ଯଦି କେହି ଉତ୍ତମ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ପାଳନ କରେ, ତେଣୁ ତାହାର ଫଳରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ ନାରାୟଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବତାମାନେ ଜାଣିଲେ। ଶିଳାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ନନ୍ଦୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅବିନାଶୀ ଈଶାନ, ସାମ୍ବା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ସହିତ ଦେଖିଲେ। ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ସ୍ତୁତି କରିଲେ ଏବଂ ନୀଳକଣ୍ଠ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଦେଲେ। ସମସ୍ତେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପୁନିପୁନି ନମସ୍କାର କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ମହାଦେବ ମହେଶ୍ୱର ସ୍ବୟଂ ତାଙ୍କ ଉପରୁ ବନ୍ଧନର ଅବସ୍ଥାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିଦେଲେ ଏବଂ ପାଶୁପତ ବ୍ରତର ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ମହାଦେବ ଏହି ବ୍ରତକୁ ଋଷିମାନେ ସହିତ ଅମ୍ବାକୁ ମଧ୍ୟ ଶିଖାଇଲେ। ସେଠିଠାରୁ ଦେବତାମାନେ ପାଶୁପତ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। କାରଣ ମହାଦେବ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ନାଥ, ଦେବତାମାନେ ନିଜେ ଦେବତା ଥିବାରୁ ପାଶୁପତ ନାମ ପାଇଲେ। ପୁନି ସମସ୍ତେ ତପସ୍ୟା କରିଲେ। ଦ୍ବାଦଶ ବର୍ଷ ଶେଷରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ସହିତ, ଯେପରି ଆସିଥିଲେ ସେପରି ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ପୂର୍ବରୁ ସନତ୍କୁମାର ଶୁଣିଥିଲେ, ପରେ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ। ଯେଉଁଠି କେହି ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ ଏହି କଥା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଖରେ ପଠେଇବେ କିମ୍ବା ଶୁଣିବେ, ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଶରୀର ବିଲୟ ପରେ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିଯିବ। ନନ୍ଦୀ କହିଲେ, "ଏହି ବ୍ରତ ଯାହା ଆପଣ ବିବରଣା କରିଛନ୍ତି, ଏହି ହେଉଛି ପାଶୁପତ ବ୍ରତ, ଲିଙ୍ଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଦେବତାମାନେ ପାଳନ କରିଥିଲେ।" ଏହି ବ୍ରତ ବିଷୟରେ, ପୂର୍ବରୁ ସନତ୍କୁମାର ଆଦର ସହ କୁହିଥିଲେ, ଯେପରି ଆପଣ ଶୁଣିଥିଲେ, ତାହା ଆମକୁ କହନ୍ତୁ। ନନ୍ଦୀ କହିଲେ, "ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି—ଦେବତା, ଅସୁର, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଚାରଣ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ପାଳନ କରିଥିବା ବ୍ରତ—ଏହା ହେଉଛି ଦ୍ବାଦଶ ଲିଙ୍ଗ ବ୍ରତ, ଯାହା ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଏହା ଭୋଗ, ଯୋଗ, ଇଚ୍ଛା, ମୋକ୍ଷ ଏବଂ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାଏ; ଅଭିନ୍ନ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ଭକ୍ତମାନେ ପାଇଁ ଭୟ ଦୂର କରିଥାଏ। ବେଦ ଏବଂ ତାହାର ଶଟ୍ ଅଙ୍ଗକୁ ଉତ୍କଳନ କରି ଏହି ବ୍ରତ ନିର୍ମାଣ ହୋଇଛି; ଏହା ସମସ୍ତ ଦାନର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦଶ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଠାରୁ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟଦାୟୀ। ଏହା ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଦୂର କରିଥାଏ, ଏହି ଭବସାଗରରେ ବିଲିନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ସମସ୍ତ ରୋଗ ଓ ଜ୍ୱର ଦୂର କରିଥାଏ; ଦେବତାମାନେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରିଥିଲେ। ଏହା ପାଳନ ପାଇଁ ଏକ ଛୋଟ ଲିଙ୍ଗ ନିର୍ମାଣ କରି, ଚନ୍ଦନ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରାଯିବା ଉଚିତ; ଚୈତ୍ର ମାସରୁ ଶିବଲିଙ୍ଗ ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ। ଏକ ସୁନ୍ଦର ସୁନାର ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ତିଆରି କରି, ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ନବ ରତ୍ନ ଲଗାଇ, ଏଠାରେ ଏକ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ତାହାର ପୀଠିକା ରଖିବା ଉଚିତ; ଭକ୍ତି ଓ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ବିଲ୍ୱପତ୍ର ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ହଜାର ଧଳା ଫୁଲ, ଲାଲ ଓ ନୀଳ କମଳ, ଧଳା ଅର୍କା, କରବୀର, ବକୁଳ ଫୁଲ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ଫୁଲ ସହିତ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଶୁଭ ଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ଦୀପ ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ନୀରାଜନ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ନିୟମାନୁସାରେ ମହାଦେବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ରୂପକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଅଘୋର ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଅଗରୁ ଧୂପ ଦେବା ଉଚିତ। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ସଦ୍ୟୋଜାତ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଦିବ୍ୟ ମିନିଆ; ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ବାମଦେବ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଚନ୍ଦନ ଦେବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ପୁରୁଷ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ହରିତାଳ ଦେବା ଉଚିତ; ଧଳା ଅଗରୁ ଓ କଳା ଅଗରୁ ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଗୁଗୁଳୁ ଧୂପ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗନ୍ଧ, ଏବଂ ସିତାର ଧୂପ ଭକ୍ତି ସହିତ ଈଶାଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୋଗ ଦେବା ଉଚିତ, କିମ୍ବା ଚାଉଳ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଶିବଲିଙ୍ଗ ବ୍ରତର ଉତ୍ତମ ନିୟମ ଏହିପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏହି ବ୍ରତ ସମସ୍ତ ମାସ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାସର ବିଶେଷତା ଏହିପରି—ବୈଶାଖରେ ବଜ୍ର ଲିଙ୍ଗ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ପନ୍ନା ଲିଙ୍ଗ, ଆଷାଢରେ ମୁକ୍ତା ଲିଙ୍ଗ, ଶ୍ରାବଣରେ ନୀଳମଣି ଲିଙ୍ଗ, ଭାଦ୍ରପଦରେ ପଦ୍ମରାଗ ଲିଙ୍ଗ, ଆଶ୍ୱିନରେ ଗୋମେଦ ଲିଙ୍ଗ, କାର୍ତ୍ତିକ ଓ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ପ୍ରବାଳ ଲିଙ୍ଗ, ପୁଷ୍ୟରେ ବୈଦୂର୍ୟ ଲିଙ୍ଗ, ମାଘରେ ସୂର୍ୟକାନ୍ତ ଲିଙ୍ଗ, ଫାଲ୍ଗୁନରେ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ଲିଙ୍ଗ। ସମସ୍ତ ମାସ ପାଇଁ ଏକ ସୁନାର ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ନିୟମ, ଯଦି ତାହା ଉପଲବ୍ଧ ନାହିଁ, ତେବେ ଚାନ୍ଦିର ଫୁଲ କିମ୍ବା ଅତି କମରେ ଫୁଲ ମାତ୍ର ଦେବା ଉଚିତ। ଯଦି ରତ୍ନ ଉପଲବ୍ଧ ନାହିଁ, ସୁନା କିମ୍ବା ଚାନ୍ଦିରେ ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ; ଚାନ୍ଦି ନାହିଁ ହେଲେ କପର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଧାତୁରେ କରିବା ଉଚିତ। ପାଥର, କାଠ, ମାଟି ସହିତ ତଳା ଦେଇ କିମ୍ବା ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ସମୟିକ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ କରିପାରିବେ। ଶୀତ ଋତୁରେ ଶ୍ରୀପତ୍ର ସହିତ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତ ମାସରେ ସୁନାର ମନ୍ଦାର ଫୁଲ, କିମ୍ବା ଏକ ମନ୍ଦାର ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରିବେ। କିମ୍ବା ଚାନ୍ଦିର ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ମଧ୍ୟ ସୁନାର ମଧ୍ୟ ଦେଇ ପୂଜିବା ଉଚିତ; ଚାନ୍ଦି ଉପଲବ୍ଧ ନାହିଁ ହେଲେ ବିଲ୍ୱପତ୍ର ସହିତ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଯଦି ହଜାର ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ମିଳିନାହିଁ, ତେବେ ଅର୍ଧ ଫୁଲ, ତାହାର ଅର୍ଧ କିମ୍ବା ୧୦୮ ଫୁଲ ଦେଇ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେବୀ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ସହିତ ବିଲ୍ୱପତ୍ରରେ ବସିଥାନ୍ତି; ଅମ୍ବିକା ନୀଳ କମଳରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଷଣ୍ମୁଖ ମନ୍ଦାରରେ ବସିଥାନ୍ତି। ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ପାଳନ କରି ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଋଷିମାନେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ, ଏହି ବ୍ରତ ଶୁଭ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।