ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତିରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ନାନା ପ୍ରକାର ଭୋଗ ଓ ସୁଖରେ ଆସକ୍ତ, ନୀଳ କମଳର ପାତା ପରି ଦେହର ରୂପ ଓ ଲୋଟସ ପତ୍ର ପରି ଲମ୍ବା ଚକ୍ଷୁ ଥିଲେ। ସେମାନେ କମଳର ତନ୍ତୁ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତ୍ର, ରତ୍ନ ମାଳା, କଙ୍କଣ, ନୂପୁର, ଚାମର ଓ ଶୋଭାମୟ ପୋଶାକରେ ଅତି ଆକର୍ଷଣୀୟ ଭାବେ ଚମକୁଥିଲେ। ଏମିତି ଅନେକ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ଶୃଙ୍ଗାର ରସରେ ଆସକ୍ତ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଦେବୀମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ତିନୋଟି ନଗରର ଶତ୍ରୁ ଭୂତ ସେନାପତିଙ୍କ ନଗରକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେଠାରେ, ପୁରୁହୂତ (ଇନ୍ଦ୍ର) ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବତା ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ଏଇ ଦେବନଗରର ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ହଜାର ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଥିବା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ମହାମହଲକୁ ଦେଖିଲେ। ସେହି ମହଲର ଦ୍ୱାରରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଇନ୍ଦ୍ର, ନନ୍ଦିନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ସେନାପତି ଭାବେ ଉଭୟ ଦେବ ଓ ଦେବୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ କରୁଥିଲେ। ନନ୍ଦିନିଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କଲେ ଓ 'ଜୟ ହେଉ' ବୋଲି କହିଲେ। ତାପରେ ସେନାପତି ନନ୍ଦିନି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ଦେବଗଣ, ତୁମେ ସଉଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ, ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଛ। ଏବେ ତୁମେ ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହ।” ତେବେ ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, “ଏହି ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ଆମକୁ ଦୟାକରି ଦାତା ଦେବ, ଗଜପତି ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦିଅ। ପୂର୍ବେ, ତିନିଟି ନଗର ଦହିବାବେଳେ, ଆମକୁ 'ପଶୁ' ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିଲା। ଏହି 'ପଶୁତ୍ୱ' ନେଇ ଆମେ ଚିନ୍ତିତ।" ନନ୍ଦିନି ଉତ୍ତର କଲେ, "ଭବ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଶୁପତି ବ୍ରତ ଘୋଷିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ, ପଶୁତ୍ୱ କେବେ ରହେ ନାହିଁ। ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ, କିମ୍ବା ଦ୍ୱାଦଶ ମାସ, କିମ୍ବା ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନ ଯଦି କେହି ଏହି ପରମ ବ୍ରତ ପାଳନ କରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି।" ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ନନ୍ଦିନି, ଶିଳାଦାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ଭୂତଗଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଅବିନାଶୀ ଈଶାନଙ୍କୁ ସାମ୍ବ ଓ ତାଙ୍କର ଅନୁଚରଙ୍କ ସହିତ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ହର୍ଷରେ ଚର୍ମ କଟିକଟି ହେଉଥିଲା, ଓ ନୀଳକଣ୍ଠଙ୍କୁ ଏହି ବନ୍ଧନମୁକ୍ତି ବିଷୟରେ ଅବଗତ କଲେ। ସମସ୍ତେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସମ୍ନିଧାନରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେବଦେବ ନନ୍ଦିନିଙ୍କ ଅନୁଗତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବନ୍ଧନରୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିଦେଲେ, ଏବଂ ମହେଶ୍ୱର ସ୍ୱୟଂ ପଶୁପତି ବ୍ରତ ଉପଦେଶ କଲେ। ଏହି ବ୍ରତ ସେ ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବୀ ଅମ୍ବାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶିଖାଇଥିଲେ। ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସମସ୍ତ ଦେବତା 'ପଶୁପତ' ବୋଲି ପରିଚିତ ହେଲେ। ଯେହେତୁ ମହେଶ୍ୱର ପଶୁଙ୍କ ନାଥ ଓ ତାଙ୍କର ସମ୍ମୁଖରେ ଦେବତାମାନେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ପଶୁପତ ବୋଲି ପରିଚିତ ହେଲେ ଓ ପୁନି ତପସ୍ୟା କଲେ। ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପରେ, ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ସହିତ, ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ଯଥାପୂର୍ବକ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାଖ୍ୟାନ, ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣିଥିବା ସନତ୍କୁମାର ଓ ତାଙ୍କଠାରୁ ବ୍ୟାସ ମହାର୍ଷି ଯେପରି ଶୁଣିଥିଲେ, ତାହା ଆପଣଙ୍କୁ କୁହିଲି। ଯିଏ ଏହି କଥାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଖରେ ପଢ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି, ଶରୀର ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଏହି ଯେ ପଶୁପତ ବ୍ରତ, ଲିଙ୍ଗ ଉପାସନା ସହିତ ଯେଉଁଥିଲା, ଦେବତାମାନେ ପୂର୍ବେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ, ଏହି ବ୍ରତ ହେଉଛି ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ। ଏହି ବ୍ରତ ବିଷୟରେ, ପୂର୍ବେ ସନତ୍କୁମାର ଯେପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ତାହା ଆପଣ ମତେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହନ୍ତୁ। ତେବେ ନନ୍ଦି କହିଲେ, "ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହିବି—ଏହି ବ୍ରତ ଦେବତା, ଅସୁର, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଚାରଣ ଓ ଧନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ। ଏହି ପରମ ବ୍ରତ 'ଦ୍ୱାଦଶ ଲିଙ୍ଗ' ନାମରେ ପରିଚିତ, ଯାହା ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।" ଏହା ଭୋଗ, ଯୋଗ, ଇଚ୍ଛାପୂରଣ, ମୋକ୍ଷ ଓ ଶୁଭ ଦେଇଥାଏ; ଅଭିନ୍ନ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇ, ଭକ୍ତଙ୍କ ଭୟ ଦୂର କରେ। ଏହା ବେଦ ଓ ତାହାର ଷଡଂଗ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଦଶ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରୁ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ। ଏହା ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରେ, ଏବଂ ସଂସାର ସାଗରରେ ଡୁବିଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ପାଉଥିବେ। ଏହି ବ୍ରତ ସମସ୍ତ ରୋଗ ଓ ଜ୍ୱର ଦୂର କରେ; ପୂର୍ବେ ଏହାକୁ ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ। ଏଥିପାଇଁ ଏକ ଛୋଟ ଶିବଲିଙ୍ଗ ତିଆରି କରି, ଚନ୍ଦନ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରାଯିବା ଉଚିତ, ଚୈତ୍ର ମାସରୁ ଏହି ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ବ୍ରତ ପାଇଁ, ନବରତ୍ନ ତଥା ଆଠ ପତ୍ର ଥିବା ଏକ ସୁନ୍ଦର ସୁନା ରଙ୍ଗର କମଳ ତିଆରି କରି, ମଧ୍ୟରେ ଏକ କୃଷ୍ଟଳ ଲିଙ୍ଗ ଓ ପୀଠାସନ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ବିଧିମତ ଭାବେ ବିଲ୍ୱପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ହଜାର ଧଳା କମଳ, ଲାଲ ଓ ନୀଳ କମଳ, ଧଳା ଅର୍କ, କରବୀର, ବକୁଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା, ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର, ଗନ୍ଧ, ଶୁଭ ଧୂପ ଓ ଦୀପ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ନୀରାଜନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଧି ଦ୍ୱାରା ମହାଦେବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗର ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଅଘୋର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଗରୁଧୂପ ଦେଇବା, ପଶ୍ଚିମକୁ ସଦ୍ୟୋଜାତ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ରଂଗ ଦେଇବା, ଉତ୍ତରକୁ ବାମଦେବ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦନ ଦେଇବା, ପୂର୍ବକୁ ପୁରୁଷ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହରିତାଳ ଦେଇବା ଏବଂ ଧଳା ଓ କଳା ଅଗରୁ ଦେଇବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ଗୁଗୁଳୁ ଧୂପ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗନ୍ଧ, ସିତାରା ଧୂପ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧୂପ ଭକ୍ତି ସହିତ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଇବା ଉଚିତ। ବଡ଼ ପ୍ରସାଦ ବା ମାପ ମାନି ଚାଉଳ ଭେଦି ଭୋଗ ଦେଇବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଶିବଲିଙ୍ଗର ମହାବ୍ରତ ବଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏହି ବ୍ରତ ସମସ୍ତ ମାସ ପାଇଁ ସାଧାରଣ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାସର ବିଶେଷତା ରହିଛି: ବୈଶାଖରେ ବଜ୍ର ଲିଙ୍ଗ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ପନ୍ନା ଲିଙ୍ଗ, ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ମାସରେ ବିଭିନ୍ନ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।