ତୃତୀୟ ସ୍ଥିତିରେ ଚବିଶଟି ତତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି, ଚତୁର୍ଥରେ ବତିସଟି, ପଞ୍ଚମରେ ଚାଳିଶଟି ଏବଂ ପଞ୍ଚମରେ ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ମିଶି ତିଆରି ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି କହାଯାଏ। ଗନ୍ଧ, ରସ, ରୂପ, ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଗୁଣ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଅଠଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; ପଞ୍ଚମ ତତ୍ତ୍ୱରେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଏକ ଶତଯଜ୍ଞ ଭଗବାନଙ୍କ ଅଦ୍ୱିତୀୟ କୃତି। ଏଭଳି ଚାଳିଶଟି, ପରେ ଛଉଠି ଠାରେ ଛଅଠି ମିଶି ଛଅଠି ଚଉଠି ଏବଂ ଶେଷରେ ଚଉଷଠି ଭ୍ରାହ୍ମୀ ଗୁଣ ସାଧିତ ହୁଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଅବରୋଧ ଉପଜେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ। ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଯୋଗବିଦ୍ୟା ଜ୍ଞାନୀ ପରମ ଆନନ୍ଦକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଦେହର ମୂଳ ଚାରିଟି ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହ ରଖାଯାଏ—ସ୍ଥୂଳତା, ଅଲ୍ପତା, ଶିଶୁବୟସ୍, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଯୁବାବସ୍ଥା ଓ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ। ଭୂତତ୍ତ୍ୱ ବିହୀନ ହେଲେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ସଦା ସୁଗନ୍ଧିତ ଓ ଗନ୍ଧ ଉପରେ ଅଧିକାରୀ ହୁଏ; ଏହି ଅଠଠି ମହତ୍ତ୍ୱ କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂତତ୍ତ୍ୱ ଶକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେପରି ବ୍ୟକ୍ତି ଜଳରେ ବସି ମାଟିରେ ନିକଳିଯାଏ, ସେପରି ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଥିଲେ ସେ ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ପିଇପାରେ, କେବେ ଅସୁବିଧା ନାହିଁ। ସେ ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁଠି ଚାହାଏ ତିଏ ସେଠି ଜଳ ଦେଖେ, ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଉଠାଇ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ନେଇପାରେ। ଏହି ତିନି ଦେହର ଧାରଣ କରାଯିବା ସେମାନଙ୍କ ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, ଯେପରି ହାତରେ ପାଣି ଧରାଯାଏ, ପିଣ୍ଡି ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ଦେହ ଅକ୍ଷତ ଓ ଭୂତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ, ଏହି ଶୋଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଳଶକ୍ତି ହୁଏ। ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଦେହ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ, ଜଳିବା ଭୟ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଜଗତ ଜଳିଗଲେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅନ୍ୟ ଦେହ ନିଜ ତରଫରୁ ଅଜଳିତ ରହିଯାଏ। ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ରଖି ରକ୍ଷା କରାଯାଏ; ହାତରେ ଅଗ୍ନିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା, କିମ୍ବା କେବଳ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ତାକୁ ଆଣିବା ଶିଖାଯାଏ। ଆଗର ଭଳି ଆସ, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ; ଦୁଇଠି ତତ୍ତ୍ୱରୁ ରୂପ ପ୍ରକାଶ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସେମାନା ବିହୀନ ହେଲେ ତିନିଠି ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହି ଚବିଶଟି ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ତୈଜସିକ ଶକ୍ତି ହୁଏ, ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହା ଚେତନାର ଗତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଅନ୍ତର୍ନିବାସ। ପୁଣି, ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଉଠାଇବା, ହାଲୁକା ଓ ଭାରି ଭାବ ଏହା ବାୟୁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଆଙ୍ଗୁଳି ଟିପରେ ଟିପିଲେ ଭୂମିରେ ତରଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ; ଏକ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ସୃଷ୍ଟି ଓ ବାୟୁ ଉପରେ ଅଧିକାର ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ। ଛାୟା ବିନା ଦେହ ସୃଷ୍ଟି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ଦିଗ୍ବିଦିଗ୍ ଚଳନ; ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅର୍ଥ ସହିତ। ଦୂରରୁ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବା, ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦରେ ବିଲିନ ହେବା, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିହ୍ନ ଧରିବା ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରିବା। ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଶକ୍ତି ଭାବେ ପରିଚିତ, ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷଙ୍କ ଏହି ଉପଲବ୍ଧି ଏବଂ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଆଗମନ-ବିଗମନ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଉପରେ ଅଧିପତ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଘାଟନ, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସୃଷ୍ଟି, ଅଧିକାର ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ ରୂପ। ସଂସାର ଚକ୍ର ଦେଖିବା, ଗୁଣ ମନସିକ ଚିହ୍ନ, କଟିବା, ବାନ୍ଧିବା, ଓ ସଂସାର ଚକ୍ରର ରୂପାନ୍ତର। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବା, ମୃତ୍ୟୁକାଳ ଉପରେ ବିଜୟ; ଏହି ପ୍ରଜାପତି ସମ୍ପର୍କିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି, ଅହଂକାରରୁ ଉପଜିଥାଏ। କାରଣ ବିନା ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି, ତାହାର କୃପା, ପ୍ରଳୟ, ଅଧିକାର ଓ ସଂସାର ଚଳନ ଆରମ୍ଭ। ଏହି ବିଶିଷ୍ଟତା ଓ ଭିନ୍ନ ଶୃଷ୍ଟି, ସଂସାର ଚକ୍ରରେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମ ଶକ୍ତି। ଏପରି ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ ହେଲା, ମୁଖ୍ୟ ବୈଷ୍ଣବ ଦଶା; ଏହାର ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମା ଜାଣିପାରନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ନୁହଁନ୍ତି। ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିବ ଶକ୍ତି ବିଦ୍ୟମାନ, କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁ ତାକୁ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଶିବଙ୍କ ପବିତ୍ର ଅସଂଖ୍ୟ ଗୁଣ କିଏ ଜାଣିପାରିବ? ଏହି ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଓ ଅବରୋଧ ଉପଜିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅତି ଚେଷ୍ଟାରେ ଦମନ କରିବା ଉଚିତ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ କିମ୍ବା ଭୟରେ କୌଣସି ମହତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ ବୋଲି ଜାଣି, ସମସ୍ତକୁ ଉଦାସୀନ ଭାବେ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ; ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବୈରାଗୀ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଥିରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିରେ ଗୁଣ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ବୈରାଗ୍ୟ ଜଣାଯାଏ; କେବଳ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଁଥିରୁ—ସିଦ୍ଧି ଓ ଅବରୋଧ—ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଅବରୋଧ, ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ ମହାଦେଵ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ମୋକ୍ଷ ଉପଜେ; କିମ୍ବା କୃପା କିମ୍ବା ଲୀଳା ପାଇଁ ମୁନି ଏଠି ରହିପାରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ନିୟମ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସେ ଏପରି ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରେ; କେବେ କେବେ ପୃଥିବୀ ଛାଡ଼ି ଆକାଶରେ ଶ୍ରୀରେ ରମଣ କରେ। କେବେ କେବେ ସେ ବେଦ ଓ ତାହାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ କହନ୍ତି; କେବେ କେବେ ସେହି ଅର୍ଥରେ ଶ୍ଲୋକ ରଚନା କରନ୍ତି। କେବେ କେବେ ସେ ଗଦ୍ୟ ରଚନା କରନ୍ତି, ହଜାର ହଜାର ଗ୍ରନ୍ଥ; ପଶୁପକ୍ଷୀଙ୍କ ଚିତ୍କାର ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାରୁ ନିର୍ଜୀବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ହାତରେ ଆମଳକୀ ଫଳ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ; ଏପରି ହଜାର ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ଆଉ କଣ କହିବାକୁ ଅଛି? ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେହି ମହାମୁନିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅଚଳ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଉପଜେ। ଯୋଗ ଜ୍ଞାନୀ ସମସ୍ତ ଆଲୋକ ରୂପ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷ, ଅନେକ ଦେବ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ଯାନ ଦେଖନ୍ତି। ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ, ଅଗ୍ନି, ବରୁଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତା, ଗ୍ରହ, ତାରା ଓ ହଜାର ଜଗତ ଦେଖନ୍ତି।