ଏକ ଦିନ ମହାର୍ଷିମାନେ ଉପବେଶି ଅପୂର୍ବ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଯେଉଁଠିକି ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ ଅଲୌକିକ ସିଦ୍ଧିମାନେ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ସେଠିଏ ସତ୍ୟ ସାଧନାର ସଫଳତା ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନ, ଉପଜିଥିବା ଦୈୱିକ ଜ୍ଞାନ ଓ ଏହାର ଅବସ୍ଥା ରୂପେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା। ଏଠାରେ ବିବେକକୁ ବୁଦ୍ଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଗୁପ୍ତ, ଅତୀତ, ଦୂର, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ଯାହା ଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ ସେସବୁ ବିଷୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ସର୍ବଦା, ସର୍ବତ୍ର ଉପସ୍ଥିତ ଓ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନ ସହିତ କ୍ରମଶଃ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ଯୋଗୀ ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ପାରିବେ, ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍୵ାଭାବିକ ଭାବରେ ବୁଝିପାରିବେ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଗୁପ୍ତ ଧ୍ୱନି, ଛୋଟ, ଲମ୍ବା, ଅତିଦୀର୍ଘ ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରହସ୍ୟ ଶୁଣି, ସେ ଛୁଆଁର ସିଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ଏହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେବତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦେଖିଲେ ସ୍୵ାଭାବିକ ଭାବେ ଦୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଦିବ୍ୟ ରସର ଅନୁଭୂତିରେ ସ୍୵ାଭାବିକ ଭାବେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ। ବୁଦ୍ଧିର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧର ସାର ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ଜଗତରେ ଦେହର ଭିତରେ ଚଉଷଠି ପ୍ରକାର ଗୁଣ ସମାନ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକି ବିଘ୍ନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି ବିଘ୍ନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦାନବ, ପୃଥିବୀ ଓ ଜଳ ଗୁଣ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକି ରାକ୍ଷସମାନେ ବସିଥିବା ସହରରେ ମିଳେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିତ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯକ୍ଷ ଲୋକରେ ଅଗ୍ନି ଗୁଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଲୋକରେ ବାୟୁ ଗୁଣ, ଇନ୍ଦ୍ର ଲୋକରେ ଆକାଶ ଗୁଣ ଓ ସୋମ ଲୋକରେ ମନସିକ ଗୁଣ ବ୍ୟାପ୍ତ। ପ୍ରଜାପତି ଲୋକରେ ଅହଂକାର, ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକରେ ପରମ ଜ୍ଞାନ; ପ୍ରଥମ ଲୋକରେ ଆଠି, ଦ୍ୱିତୀୟରେ ସୋଳ, ତୃତୀୟରେ ଚବିଶ, ଚତୁର୍ଥରେ ବତିଶି, ପଞ୍ଚମରେ ଚଳିଶି ଏବଂ ପଞ୍ଚମରେ ପଞ୍ଚଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଗୁଣ ଗଠିତ। ଗନ୍ଧ, ରସ, ରୂପ, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ—ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଆଠି ପ୍ରକାରରେ ବିସ୍ତୃତ। ପଞ୍ଚମରେ ଏହା ଶତଯଜ୍ଞ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ସିଦ୍ଧି ଅଟୁଟ। ଏପରି ଭାବେ ଅଠଚାଳିଶି, ଛପଣିଶି ଓ ଚଉଷଠି ପ୍ରକାର ବ୍ରହ୍ମ ଗୁଣ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଘ୍ନ ଉପରି ଦେହର ଚଉଷଠି ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଦେଖି, ଯୋଗଜ୍ଞ ପରମ ସୁଖକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସ୍ଥୂଳତା, ଛୋଟପଣ, ଶିଶୁବୟସ୍କ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଯୁବାବସ୍ଥା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦେହ ରୂପ ଚାରି ଭାଗରେ ଦେହ ଅବସ୍ଥିତ। ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱ ଛାଡ଼ି ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସର୍ବଦା ସୁଗନ୍ଧିତ ଓ ଗନ୍ଧ ଗୁଣରେ ପ୍ରବଳ; ଏହି ଆଠି ଗୁଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୃଥିବୀ ସିଦ୍ଧି ଅଟୁଟ। ଯେମିତି ଜଳରେ ରହି ଭୂମିକୁ ଉପରେ ଆସିପାରିବା, ଏହି ଚେତନା ଶକ୍ତିରେ ଯୋଗୀ ଚାହିଁଲେ ସମୁଦ୍ର ପିଇ ପାରିବେ, କିଛି ବି ଅସୁବିଧା ନ ହୁଏ। ସେ ଚାହିଁଲେ ଯେଉଁଠି ଜଳ ଦେଖିପାରିବେ, ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରିବେ ତାହା ଉଠାଇ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ। ଏହି ତିନି ଦେହର ଧାରଣ କରାଯିବା ଏମିତି, ଯେମିତି ହାତରେ ଜଳ ଧରାଯାଏ, ପାତ୍ର ଛାଡ଼ି। ଅଘାତ ଦେହ ଓ ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ, ଏହା ଷୋଳ ଭାଗରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଳୀୟ ଶକ୍ତି। ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଦେହ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ଜଳିବା ଭୟ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଜଗତ ଜଳିଗଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟଟି ଅଘାତ ଅଟୁଟ ରହେ। ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ରଖିଲେ ସେ ରକ୍ଷିତ ହୁଏ; ହାତ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା, କିମ୍ବା ସ୍ମୃତି ମାତ୍ରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଶିଖାଯାଏ। ଅଗ୍ନିର ଛାଇ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବେ; ଦୁଇ ଦ୍ୱାରା ରୂପ ପ୍ରକାଶ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ନ ଥିଲେ ତିନି ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏହି ଚବିଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ତୈଜସ୍ବି ଶକ୍ତି ଅଟୁଟ, ଏହା ଚେତନାର ଗତି ଓ ଭିତରେ ବିରାଜ କରେ। ପୁନର୍ବାର, ପର୍ବତ ଉଠାଇବା, ଲଘୁତା ଓ ଗୁରୁତା, ବାୟୁର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହାତ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଆଙ୍ଗୁଠିର ଟିପ୍ ଦେଇ ଭୂମିରେ ଉତ୍ପ୍ରେରଣ ହୁଏ; ଏକ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ସୃଷ୍ଟି ଓ ବାୟୁର ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି। ଛାୟା ବିନା ଦେହ ସୃଷ୍ଟି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନୁଭୂତି, ଅନ୍ତରିକ ଗତି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ସହିତ ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଚଳାଚଳ। ଦୂରର ଧ୍ୱନି ଶୁଣିବା, ସମସ୍ତ ଧ୍ୱନିରେ ବିଲୀନ ହେବା, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିହ୍ନ ଧରିବା, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଅନୁଭବ କରିବା—ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ଶକ୍ତି। ଏଠାରେ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଚ୍ୟୁତି ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଘଟେ। ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଅଧିକାର, ସମସ୍ତ ରହସ୍ୟ ଖୋଲିବା, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ୱାମିତ୍ଵ ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ ରୂପ—ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶିତ। ସଂସାର ଚକ୍ର ଦେଖିବା, ଗୁଣର ମନସିକ ଲକ୍ଷଣ, ଛେଦ, ଆଘାତ, ବନ୍ଧନ ଓ ଚକ୍ରର ରୂପାନ୍ତର। ସମସ୍ତ ଜୀବର ଶାନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁକାଳ ଉପରେ ବିଜୟ—ଏହା ପ୍ରଜାପତି ସ୍ୱରୂପ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଅଟୁଟ, ଯାହା ଅହଂକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। କାରଣ ବିନା ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି, ତାହାର କୃପା, ଲୟ, ଅଧିକାର ଓ ସଂସାର କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭ। ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଅଲଗା ସୃଷ୍ଟି, ସଂସାର ଚକ୍ରର କର୍ତୃତ୍ୱ—ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ଶକ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ ମୂଳ ସାର ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା, ଏହି ମୁଖ୍ୟ ବୈଷ୍ଣବ ଅବସ୍ଥା; ଏହି ଗୁଣମାନେ ବ୍ରହ୍ମା ଜାଣିପାରନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ନୁହଁନ୍ତି। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶିବ ଶକ୍ତି ଅଛି, କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁ ତାହାକୁ ବୁଝନ୍ତି ନାହାନ୍ତି; ଶିବଙ୍କର ନିର୍ମଳ, ଅସଂଖ୍ୟ ଗୁଣ କିଏ ଜାଣିପାରିବ? ଏହି ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଓ ବିଘ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲାପରେ ଉଚ୍ଚତମ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ନିଗ୍ରହ କରିବା ଦରକାର। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ କିମ୍ବା ଭୟରେ କୌଣସି ସତ୍ୟ ମହାନତା ନାହିଁ ବୋଲି ଜାଣି, ସମସ୍ତକୁ ଉଦାସୀନତାରେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏପରି ଲୋକକୁ ବୈରାଗୀ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଗୁଣରୁ ବିରକ୍ତ; କେବଳ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ଓ ବିଘ୍ନ ଦୁହିଁକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବେ।