ଏକ ଦିନ ଋଷି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଜ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଯୋଗ ଓ ଆତ୍ମସାଧନା ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ—ଯଦିଓ କେହି ଏକ ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଁଚିବା ପରେ ମନର ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଏକ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଓ ଅନିଶ୍ଚଳତା ଦେଖାଯାଏ, ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିଶ୍ଚଳତା ଅଭାବ ହୁଏ । ମନ ଯଦି ଗୁରୁ, ଜ୍ଞାନ, ଆଚରଣ କିମ୍ବା ଶିବ ଆଦିରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ଅସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ । ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ନୁହେଁ ଯାହାକୁ ଆତ୍ମା ଭାବିବା ଆଗ୍ରହ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଭିତରରେ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଏହିପରି ଦୁଃଖ ବାହ୍ୟ ଉତ୍ସରୁ ମଧ୍ୟ ଆସେ । ଏହି ଦୁଃଖ ତିନି ପ୍ରକାରର—ଦୈବିକ, ଭୌତିକ ଓ ଭୂତିକ; ଏହି ତିନିଟି ସ୍ଵାଭାବିକ ଅଟୁଟ ଅଂଶ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ରହିଛି । ମନର ଅସ୍ଥିରତା ଅଭିଲାଷା ର ଅବରୋଧ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଦୁଃଖବାଦ ଉପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଦରକାର; ଯଦି ଦୁଃଖବାଦ ଅନ୍ଧକାର ଓ ରାଗ ଦ୍ୱାରା ଛୁଇଁଯାଏ, ତାହାକୁ 'ଦୁର୍ମନସ' କୁହାଯାଏ । ଦୁଃଖବାଦ ମନରେ ଆସିଲେ 'ଦୁର୍ମନସ' ହୁଏ; ଅନୁଚିତ ଓ ଉଚିତ ବିଭେଦ କରିବା ଛାଡି, ଜୋରକରି ଯାହାକୁ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ତାହା 'ଦୁର୍ମନସ' । ବ୍ୟକ୍ତି ମନରେ ଅନେକ ବସ୍ତୁ ପାଇଁ ଅସ୍ଥିରତା ଅନୁଭବ କରେ, ଏହି ଅସ୍ଥିରତା ଯୋଗର ଅବରୋଧ । ଯୋଗୀମାନେ ପାଇଁ ଏହି ଅବରୋଧ ଏକ ବଡ଼ ବାଧା । ଯଦି କେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉତ୍ସାହରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ତେବେ ଏହି ବାଧା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ । ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବାଧା ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଯୋଗୀ ଆଗକୁ ଉନ୍ନତି କରିଥାଏ । ଯୋଗରେ କିଛି କ୍ଷତି ଦେଖାଯାଏ, ଏହି କ୍ଷତିଗୁଡିକ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତାର ଚିହ୍ନ । ପ୍ରଥମ ସାଧନା ହେଉଛି ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଦୃଷ୍ଟି, ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ଶ୍ରବଣ । ତୃତୀୟ ହେଉଛି ତଥ୍ୟ ଜ୍ଞାନ, ଚତୁର୍ଥ ଦର୍ଶନ, ପଞ୍ଚମ ରସ ଏବଂ ଷଷ୍ଠ ଅନୁଭୂତି । ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତିଗୁଡିକୁ ଛାଡି ଦେଇ, ଏକ ସାଧୁର ଏକାଉଣ୍ଟିକ ଏହି ସାଧନାଗୁଡିକ—ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଦୃଷ୍ଟି, ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଦୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ଓ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଦୃଷ୍ଟି ଅବସ୍ଥା । ବିଭେଦ ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧି; ଏହି ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଜଣାଯାଏ, ସେହି ଜଣାଯିବା ଅଟୁଟ, ଅପରିଚିତ, ଗୁପ୍ତ, ଗତ, ଦୂର, ଭବିଷ୍ୟତ ସମସ୍ତ ଉପରେ । ଜ୍ଞାନ ଏକାଉଣ୍ଟିକ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଏବଂ ସବୁବେଳେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯୋଗୀ ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ତାହାକୁ ସହଜରେ ବୁଝିପାରିଥାଏ । ସେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶବ୍ଦ, ଦୀର୍ଘ, ଅତି ଦୀର୍ଘ ଓ ଗୁପ୍ତ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ତାହାର ଅନୁଭୂତି କରିଥାଏ; ଏହି ହେଉଛି ଅନୁଭୂତି । ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦେଖିଲେ ଯୋଗୀ ସହଜରେ ଦର୍ଶନ ଲାଭ କରିଥାଏ; ଦିବ୍ୟ ରସ ଅନୁଭୂତିରେ ସେ ସହଜରେ ଉପଭୋଗ କରିଥାଏ । ବୁଦ୍ଧି ର ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା, ଯୋଗୀ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧ ର ସାର ଅନୁଭୂତି କରିଥାଏ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଏହି ଜଗତରେ, ଶରୀର ଭିତରେ, ଷଷ୍ଠିଚାରି ଗୁଣ ସମ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଟୁଟ ଅବରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ । ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକ ଏକାଉଣ୍ଟିକ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଦୃଷ୍ଟି ଅଟୁଟ । ଯାହା ଅବରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେସବୁ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ସଦା ଛାଡି ଦେବା ଦରକାର: ରାକ୍ଷସ ପୁରୀରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୈତ୍ୟ, ଭୌତିକ ଓ ଜଳଜ । ଯକ୍ଷ ଲୋକରେ ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତି ଅଟୁଟ; ଗନ୍ଧର୍ବ ଲୋକରେ ବାୟୁ ଶକ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ର ଲୋକରେ ଆକାଶ ଶକ୍ତି; ସୋମ ଲୋକରେ ମନ ଶକ୍ତି ଅଟୁଟ । ପ୍ରଜାପତି ଲୋକରେ ଅହଂକାର ଅଟୁଟ; ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ; ପ୍ରଥମରେ ଅଠ ରୂପ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟରେ ଷୋଳ ରୂପ ମିଳିଥାଏ । ତୃତୀୟରେ ଚବିଶ ରୂପ, ଚତୁର୍ଥରେ ବତିଶ ରୂପ, ପଞ୍ଚମରେ ଚାଳିଶ ରୂପ ଏବଂ ପଞ୍ଚମରେ ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ମିଶ୍ରଣ । ଗନ୍ଧ, ରସ, ରୂପ, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଠ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ; ପଞ୍ଚମରେ ଏହି ଶତଯଜ୍ଞୀ ଲୋକପାଳର ସାଧନା । ଏପରି ଚାଳିଶ ଏବଂ ଅଠାରି ମିଳି, ଷଷ୍ଠିଚାରି ଗୁଣ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଅବରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯାହା ଅଟୁଟ, ସେସବୁ ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଛାଡି ଦେବା ଦରକାର; ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦେଖି, ଯୋଗ ଜ୍ଞାନୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କରିଥାଏ । ଏଠି, ଶରୀରର ଅସ୍ଥି, ଅପରିଚିତ, ଶିଶୁ, ବୃଦ୍ଧ, ଯୁବ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଚାରି ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ । ଭୂତତ୍ତ୍ୱ ନଥିଲେ, ସେ ସଦା ସୁଗନ୍ଧିତ ଓ ଗନ୍ଧ ଯୁକ୍ତ ଅଟୁଟ; ଏହି ଅଠ ଗୁଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂତ ଶକ୍ତି । ଯେପରି ଜଳରେ ବସି ଭୂମିରେ ଆସିପାରିଥାଏ, ଏହିପରି ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ରକୁ ମନ ଅଠି ପିଇପାରିଥାଏ, କିଛି ଅସୁବିଧା ନଥାଏ । ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁଠି ଚାହିଁଥାଏ, ସେଉଁଠି ଜଳ ଦେଖିପାରିଥାଏ; ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ ଉପଭୋଗ କରିବା ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଉପଭୋଗ କରିପାରିଥାଏ । ଏହି ତିନି ଶରୀର ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଧାରଣ କରିଥାଏ, ଏଠି ଜଳ ଚିଁଟି ହାତରେ ଧରିବା ପରି । ଭୂତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଅଘାତିତ ଶରୀର ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ଏହି ଷୋଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଳ ଶକ୍ତି । ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ ଜଳିବା ଭୟ ନଥାଏ; ଜଗତ ଜଳିଗଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଏକ ଶରୀର ଅଘାତିତ ଅଟୁଟ । ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ରଖିଲେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ଅଗ୍ନିକୁ ହାତରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା, ମନରେ ଚିନ୍ତା କରି ଡାକିବା ଶିଖାଯାଏ । ଆଗର ପରି ଭସ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କରିପାରିଥାଏ; ଦୁଇ ଦ୍ୱାରା ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, ତିନି ଦ୍ୱାରା ନ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା । ଏହି ଚବିଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ତେଜସ୍ ଶକ୍ତି ଅଟୁଟ; ମନର ଗତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅବସ୍ଥା । ପୁନଃ, ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଉଠାଇବା ଏବଂ ହାଲକା ଓ ଭାରୀ ଅଟୁଟ, ଏହି ବାୟୁ ଶକ୍ତି ହାତରେ ଧାରଣ କରାଯାଏ । ଆଙ୍ଗୁଳି ଟିପ୍ସ ଦେଇ ଭୂମିରେ କମ୍ପନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏକ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ବାୟୁ ଶକ୍ତିର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଜ୍ଞାନୀ ଜଣାଇପାରିଥାଏ ।