ଏଠି ଶୁଣ, ଶିବର ଉପାସନା ପାଇଁ ନାନା ପ୍ରକାର ଉପାୟ ଅଛି । କେହି କେହି ପୁନଃପୁନଃ ଗୁଣସହ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଦୁଇ ରୂପରେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, କେହି ହୃଦୟରେ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଭାବେ, କେହି ଲିଙ୍ଗରୂପେ, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ଶିବଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି । ତଥାପି, ଅନେକ ଋଷିମୁନି ଏବଂ ଗୃହସ୍ଥ ଲୋକମାନେ ଗୁଣମୟ ରୂପକୁ ମାତ୍ର ପୂଜନ୍ତି—ସେମାନେ ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁତ୍ର ସହିତ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ଲିନ ରହି ଏହିପରି ପୂଜା କରନ୍ତି । ଯେପରି ଶିବ, ସେପରି ଦେବୀ; ଦେବୀ ଯେପରି, ଶିବ ସେପରି । ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟତାର ଜ୍ଞାନରେ ୨୭ ପ୍ରକାରର ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ । ସେମାନେ ଶରୀର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଚତୁର୍ମୁଖୀ, ଷଡ଼କୋଣୀ, ଦଶାରା, ଦ୍ୱାଦଶାରା, ଷୋଡ଼ଶାରା ଓ ତ୍ରିକୋଣୀ ଆକୃତିରେ ଉପାସନା କରନ୍ତି । ଶିବ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଦେବୀ ସହିତ ଏକତ୍ରେ ବିରାଜିଥାନ୍ତି; ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ, ଶିବ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅସୃଷ୍ଟି ରେ ପରେ, ଶୂନ୍ୟ ଓ ସତ୍ ଉଭୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅବସ୍ଥିତ । କେହି କହନ୍ତି ଶିବ ଏକ, କେହି କହନ୍ତି ଦ୍ୱିତୀୟ, କେହି ତିନି ପ୍ରକୃତିର; କିଛି ବେଦଜ୍ଞ କହନ୍ତି ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ଜୀବ ଚର୍ଯ୍ୟାର ଆଧାର । ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତି ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ବିଶିଷ୍ଟ, ସେମାନେ ଯୋଗେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କୁ ଷଡ଼କୋଣୀ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଆକୃତିରେ ଉପାସନା କରନ୍ତି । ଯେଉଁଠି ତ୍ରିକୋଣୀ ମଧ୍ୟରେ, ତିନି ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ, ତିନି ଆଖି ଓ ତିନି ପ୍ରକୃତି ଭାବରେ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଯୋଗୀମାନେ ନୁହଁନ୍ତି । ଦେବୀ ଦ୍ୱାରା ପୁରାତନ ପୁରୁଷ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ । ଏବେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିବା ରୂପର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ କଥା କହିବି । ଯଦି ଶିବଙ୍କୁ ସ୍କନ୍ଦ ସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନରେ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ସ୍ଥାପନା କରାଯାଏ, ତେବେ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ ହୁଏ । ଏହିପରି ଶିବ-ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ଏକଥର ମଧ୍ୟ ପୂଜିଲେ, ମଣିଷ ବଡ଼ ଫଳ ପାଏ, ଯାହା ମୁଁ ଏଠି କହୁଛି । ଏହି ଉପାସନା ଫଳରେ ଦଶ କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦ୍ୟୁତିମାନ୍ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ, ରୁଦ୍ର କନ୍ୟାମାନେ, ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ ସହିତ, ଯୋଗୀ ଶିବଙ୍କ ପରି କ୍ରୀଡ଼ା କରି ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ଲୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିବ୍ୟ ସୁଖ ଭୋଗ କରେ । ସେ ଅଉମ, କୌମାର, ଈଶାନ, ବୈଷ୍ଣବ, ବ୍ରହ୍ମ, ପ୍ରଜାପତି, ଜନଲୋକ, ମହସ୍, ଏହି ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ । ଏହିପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କରି, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ରହି, ଭୁବର୍ଲୋକର ଦିବ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରେ । ପରେ ମେରୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚି, ଦେବତାଙ୍କ ନିବାସରେ ଚତୁର୍ବାହୁ, ଏକପଦ, ତ୍ରିନେତ୍ର, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଭାବରେ ରହେ । ସେ ବାମ ପାଖରେ ହରି, ଡାହାଣ ପାଖରେ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା, ଏବଂ ଅଠାଇଶ କୋଟି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ତିଆରି କରେ । ହୃଦୟରୁ ପଞ୍ଚବିଂଶତି ପୁରୁଷ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବାମରେ ପ୍ରକୃତି, ବୁଦ୍ଧି ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଅଛି । ଅହଂକାରରୁ ଅହଂକାର, ତାହାରୁ ତନ୍ମାତ୍ରା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ବିଷୟ, ସମସ୍ତ ଏହି ଶିବଙ୍କ ଲୀଳା । ପାଦତଳରୁ ପୃଥିବୀ, ଗୁହ୍ୟାଂଗରୁ ଜଳ, ନାଭିରୁ ଅଗ୍ନି, ହୃଦୟରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, କଣ୍ଠରୁ ସୋମ, ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରୁ ଆତ୍ମା, ମୂର୍ଧାରୁ ସ୍ୱର୍ଗ—ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଯେ ନିୟମ ଓ ଜ୍ଞାନ ଅନୁସାରେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ବ୍ୟାପକ ଦେବଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନା କରେ, ସେ ଶିବ ସାୟୁଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ । ଯେ ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ତିନି ପଦ, ସାତ ହାତ, ଚାରି ଶିଙ୍ଗ, ଦୁଇ ମୁଣ୍ଡ ଭାବରେ ତିଆରି କରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ପୂଜିତ ହୁଏ । ସେଠାରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିବ୍ୟ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରି, ପୁନଃ ଏହି ଜଗତକୁ ଆସି, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ସାର୍ଥକତା ହୁଏ । ଯେ କୃତିକା ଚୂଡ଼ାଧାରୀ, ବୃଷଭାରୂଢ଼, ଚନ୍ଦ୍ର ଶିରୋଭୂଷିତ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନା କରେ, ସେ ଦଶ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ । ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବିମାନରେ ଘଣ୍ଟାମାଳା ଶୋଭିତ, ଦେବୀୟ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ । ଯେ ନନ୍ଦି, ଅମ୍ବା ଓ ସମସ୍ତ ଗଣ ସହିତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନା କରେ, ସେ ଦିବ୍ୟ ଗୌରବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଯୁକ୍ତ ବୃଷଭଯୁକ୍ତ ବିମାନରେ, ଶିବନଗର ପ୍ରାପ୍ତି କରେ । ଅପ୍ସରାମାନେ ଚାରିପାଖରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା, ଦିପ୍ତିମାନ୍ ଶିବନଗରକୁ ପହଞ୍ଚି, ଗଣେଶତ୍ୱ ଲାଭ କରେ । ସେ ଦେବାଦିଦେବ, ପର୍ବତପୁତ୍ରୀ ସହିତ, ହଜାର ହାତ ବା ଚାରି ହାତରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିଥାଏ । ବୃଗୁ ଆଦି ଦେବଗଣ, ଦେବୀ ଓ ବୃଷଧ୍ୱଜଧାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିଥାଏ । ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ସୋମ ଓ ମାତୃମଣ୍ଡଳ, ଋଷି ଦ୍ୱାରା ନିତ୍ୟ ପୂଜିତ ପରମେଶ୍ୱର ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥାଏ । ଯେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହିପରି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନା କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା, ଦାନ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଦେବପୂଜାର ଫଳ ପାଏ । ଏହି ଫଳ କୋଟିଗୁଣିତ ହୋଇ, ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ; ଚରାଚର ଲୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିବ୍ୟ ସୁଖ ଭୋଗ କରେ । ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି କାଳେ, ସେ ନଗ୍ନ, ଚତୁର୍ବାହୁ, ଶ୍ୱେତ, ତ୍ରିନେତ୍ର, ନାଗବଳୟଧାରୀ ମାନବ ଜନ୍ମ ଲାଭ କରେ । ଯେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଖପରଧାରୀ, କଳା ଗୁଞ୍ଚା ଚୁଳିଧାରୀ, ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନା କରେ, ସେ ଶିବସାୟୁଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ । ଯିଏ ହସ୍ତୀଶ୍ୱରଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଅମ୍ବା ସହିତ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ରକ୍ତନେତ୍ର, ତ୍ରିନେତ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ରଶିରୋଭୂଷିତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କରେ, ଯିଏ କାକପତ୍ର ଚୁଳି, ନାଗକୁଣ୍ଡଳ, ସିଂହଚର୍ମ ଓ କୃଷ୍ଣାଜିନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥାଏ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ, ଗଦାଧାରୀ, ଖପର ଉଠାଇ, 'ହୁଁ', 'ଫଟ୍' ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ଧ୍ୱନି କରୁଥିବା, ପଦ୍ମଚର୍ମ ପିନ୍ଧି, ଶଂଖଧାରୀ, ହସି, ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ଏବଂ କଳାସାଗର ପିବୁଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କରେ, ସେ ଶିବସାୟୁଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ । ଏହିପରି ଶିବ-ଉପାସନାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ଫଳ ଅପାର ।