ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ଜଣାନ୍ତି ଯେ, ଶିବଙ୍କର ଏହି ଲିଙ୍ଗ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଅବିନାଶୀ; ଏହି ଲିଙ୍ଗକୁ ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖିପାରନ୍ତି। ଅନ୍ୟପଟେ, ଅବିଦ୍ୟାମାନେ ମାଟି, କାଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଗୁଡିକୁ ଗୁଡିକୁ ଦେଖି ଏହାକୁ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି। କିଛି ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ଚିନ୍ତନ କରିବା ପରେ ଅଲଗା କୌଣସି ବସ୍ତୁ ନାହିଁ; ସମସ୍ତେ ଶିବ, ଗୁଣସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଦୁଇଁ ଭାବରେ। ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ, ଏକ ଘଡ଼ିରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆକାଶ ଏକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି ଯେ ଏହି ଭିନ୍ନତା ଓ ଅଭିନ୍ନତା ଶଙ୍କରଙ୍କର। ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଏକ ରବି ଦିନିଆ ଜଳପାତ୍ରଗୁଡିକରେ ଅନେକ ଭାବରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ। ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପଞ୍ଚଭୂତରୁ ଗଠିତ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଜାତି ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏମାନେ ଅନେକ ଭାବରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଏହି ବିଭିନ୍ନତା ମାନେ ଦେଖିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା ଯାହାକୁ ଦେଖିବା, ଶିବଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଭାବିବା; ବିଭିନ୍ନତା ଏହି ଜଗତରେ ମାନବମାନେ ଦେଖନ୍ତି, ଏହା ଚିନ୍ତନ କରିବା ପରେ କେବଳ ଏକ ଭାସା। ସ୍ୱପ୍ନରେ ମାନବ ଅନେକ ସୁଖ ଭୋଗ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଚିନ୍ତନ କରିବା ପରେ ସେଠି ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଅସଲି ଅନୁଭୂତି ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ମାନେ ଭି କହନ୍ତି, ଯେ ଶିବଙ୍କର ସମସ୍ତ ଗୁଣସହିତ ସ୍ୱରୂପ ସଂସାରରେ ବନ୍ଧା ଲୋକଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ରହିଛନ୍ତି। ଯୋଗୀମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ନିର୍ଗୁଣ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି; ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ତାଙ୍କୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି; ଏହି ଜଗତରେ ଶିବଙ୍କର ତିନିଟି ସ୍ୱରୂପ ପୂଜିତ। ପ୍ରଥମ ହେଉଛି ନିର୍ଗୁଣ, ତାପରେ ଗୁଣସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଭାବରେ ରୂପ, ତୃତୀୟ ହେଉଛି ଗୁଣସହିତ ରୂପ; ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ। କିଛି ଲୋକ ଆବୃତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ରୂପକୁ ପୁନଃପୁନଃ ପୂଜନ୍ତି; କିଛି ହୃଦୟରେ ଅନ୍ତର୍ଯାମୀକୁ, କିମ୍ବା ଶିବ ଲିଙ୍ଗରେ, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ପୂଜନ୍ତି। ଦାନ୍ତିକ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ଦୈନିକ ଜୀବନରେ ଗୁଣସହିତ ରୂପକୁ ପୂଜନ୍ତି; ପତ୍ନୀ ଓ ପୁତ୍ର ସହିତ ଥିବା ଲୋକ ଏହିପରି ପୂଜା କରନ୍ତି। ଯେପରି ଶିବ ଅଛନ୍ତି, ସେପରି ଦେବୀ ଅଛନ୍ତି; ଦେବୀ ଯେପରି, ଶିବ ତେପରି। ଏହି ଅଭିନ୍ନତା ଜ୍ଞାନରେ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଇଏକୁ ବିଶେଷ ଭିନ୍ନତା ଅଛି, ସେଗୁଡିକୁ ସତେଇଟି ଭେଦରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ସେମାନେ ଦେହ ଓ ବାହ୍ୟ ଦୁଇଁଠିରେ ଚତୁର୍ମୁଖୀ, ଷଡ଼କୋଣୀ, ଦଶସ୍ପୋକ, ଦ୍ୱାଦଶସ୍ପୋକ, ଷୋଡ଼ସ୍ପୋକ ଓ ତ୍ରିକୋଣୀ ରୂପରେ ପୂଜନ୍ତି। ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ଶିବ ଦେବୀ ସହିତ ଏକତ୍ର ଅଛନ୍ତି, ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଶିବ ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ସ୍ୱରୂପରେ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି। କିଛି ଲୋକ ଶିବଙ୍କୁ ଏକ ଭାବରେ କହନ୍ତି, କିଛି ଦୁଇଁ ଭାବରେ, କିଛି ତିନି ଭାବରେ; ଅନ୍ୟ କିଛି ବେଦଜ୍ଞାନୀ କହନ୍ତି ଯେ ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ପରିବ୍ରାଜୀ ଆତ୍ମା। ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତି ଓ ଯୋଗରେ ନିରତ, ସେମାନେ ଯୋଗେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ରୂପରେ ଷଡ଼କୋଣୀ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜନ୍ତି। ଯେମାନେ ତ୍ରିକୋଣୀ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ତତ୍ତ୍ୱରେ, ତିନି ଭାବରେ ଓ ତ୍ରିନେତ୍ର ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଯୋଗୀମାନେ ନୁହେଁ। ଦେବୀ ଦ୍ୱାରା ପୁରାତନ ପୁରୁଷ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଏବେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ପାଇଁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ରୂପର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ କଥା କହିବି। ଦେବତାଙ୍କୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହିତ ତିଆରି ସ୍କନ୍ଦକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଂହାସନରେ ବସାଇ, ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ଯଦି ଏକଥର ମଧ୍ୟ ଶିବ ସହିତ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ପୂଜା କରାଯାଏ, ମୁଁ ଯାହା ଶୁଣିଛି, ତାହା ଫଳ ଦେଇଥିବି। ଦଶ ମିଳିଅନ୍ ରବି ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶିବଙ୍କର ଦେବୀ ଦୁତୀମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ ସହିତ ଆକାଶୀ ରଥରେ ଆଣିବେ। ଯୋଗୀ ଶିବଙ୍କ ପରି ଦିବ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ବିହାର କରିବେ, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ସେ ଆକାଶୀ ରଥରେ ଅନେକ ସୁଖ ଭୋଗ କରିବେ। ଅଉମ, କୌମାର, ଈଶାନ, ବୈଷ୍ଣବ, ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରଜାପତି, ଜନଲୋକ ଓ ମହସ୍ ଦିବ୍ୟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ। ଇନ୍ଦ୍ର ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଇନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ ଦିବ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରିବେ। ମେରୁ ପହଁଚି ଦେବତାଙ୍କର ନିବାସରେ ଚତୁର୍ଭୁଜ, ଚତୁର୍ବାହୁ, ତ୍ରିନେତ୍ର ଓ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଭାବରେ ବିହାର କରିବେ। ବାମପଟେ ହରି, ଡାହାଣପଟେ ଚତୁର୍ମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନେକ ରୁଦ୍ରମାନେ ତିଆରି କରିବେ। ପ୍ରକୃତି ବାମପଟେ ଓ ବୁଦ୍ଧି ମନରେ ଥିବା ଏହି ପ୍ରକାଶ ଚିତ୍ତରୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୁଏ। ଅହଂକାରରୁ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ତାହାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ସମସ୍ତ ଶିବଙ୍କର ଲୀଳା। ପାଦତଳରୁ ପୃଥିବୀ, ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରୁ ଜଳ, ନାଭିରୁ ଅଗ୍ନି, ହୃଦୟରୁ ରବି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଗଳାରୁ ସୋମ, ଭୂରୁମଧ୍ୟରୁ ଆତ୍ମା, ମୁଣ୍ଡରୁ ଦିବ୍ୟ ଲୋକ; ଏପରି ଏହି ଜଗତ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଯେ ଶିବଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଓ କ୍ରିୟା ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶିବ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପାଇଥାନ୍ତି। ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ତିନି ପାଦ, ସାତ ହାତ, ଚାରି ଶୂଙ୍ଗ ଓ ଦୁଇ ମୁଣ୍ଡରେ ତିଆରି କରି, ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ପୂଜା କରାଯାଏ। ସେଠାରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଦିବ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରି, ପୁନଃ ଏହି ଜଗତରେ ଫେରିବା ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ କରିଥାନ୍ତି। ଯେ ବୃଷଭାରୂୢ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ସେ ଦଶ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଘଣ୍ଟା ଜାଳରେ ଶୋଭିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆକାଶୀ ରଥରେ ବିହାର କରି, ଶିବଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ନଗରକୁ ପହଁଚି ସେଉଁଠି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ମୁଁ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ଶିବ, ନନ୍ଦୀ, ଅମ୍ବା ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ ସ୍ଥାପନ କରିବାର ଫଳ କଥା କହିବି। ଦିବ୍ୟ ଆକାଶୀ ରଥ, ବୃଷଭ ଯୁକ୍ତ, ଅପ୍ସରାମାନେ ଭରିଥିବା, ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ—ଏପରି ଦୁର୍ଲଭ।