ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏହିପରି ଏକ ଦିବ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଥିଲା—ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଆତ୍ମା, ସ୍ୱଭାବରୁ ଆରମ୍ଭକାରୀ, ଏହି ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ। ହଜାର ହଜାର ଯଜ୍ଞ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ତପସ୍ୟା ଯଜ୍ଞ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏବଂ ହଜାର ତପସ୍ୟା ଯଜ୍ଞ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ପାଠ ଯଜ୍ଞ୍ୟ ଉତ୍ତମ। ଏହିପରି, ହଜାର ପାଠ ଯଜ୍ଞ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଧ୍ୟାନ ଯଜ୍ଞ୍ୟ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଧ୍ୟାନ ଯଜ୍ଞ୍ୟଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ, ଯେଉଁଥିରେ ଧ୍ୟାନ ହିଁ ଜ୍ଞାନର ଉପାୟ। ଯେତେବେଳେ ଏକ ଯୋଗୀ ସମତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଦେଖେ, ସେତେବେଳେ ଧ୍ୟାନ ଯଜ୍ଞ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଶିବଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୂଚିତା କିମ୍ବା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କୌଣସି ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣନ୍ତି କି ନାହିଁ, ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର। ଯେଉଁମାନେ ବିବେକ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସଂସାରରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ, ସୁଖ ବା ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଧର୍ମ, ଅଧର୍ମ, ପାଠ ଏବଂ ହୋମ ସଦା ଭିତରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏହି ଯୋଗୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପରମାନନ୍ଦମୟ, ନିର୍ମଳ, ଶୁଭ, ଅବିନାଶୀ, ଅଖଣ୍ଡ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଲିଙ୍ଗ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି। ଦ୍ୱିଜମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ଲିଙ୍ଗ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ବାହ୍ୟ ଓ ଆନ୍ତରିକ। ମହାମୁନିମାନେ କହନ୍ତି, ବାହ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥୂଳ ଓ ଆନ୍ତରିକ ଲିଙ୍ଗ ସୂକ୍ଷ୍ମ। ଯେଉଁମାନେ କ୍ରିୟାକାଣ୍ଡରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ଥୂଳ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜାରେ ଆସକ୍ତ; ଏହି ସ୍ଥୂଳ ରୂପ ଅଯୋଗ୍ୟମାନେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ। ଯେଉଁମାନେ ଆନ୍ତରିକ ଲିଙ୍ଗକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ କରିପାରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି ସବୁକିଛି ବାହ୍ୟ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି। ପ୍ରଜ୍ଞାବାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନିର୍ମଳ, ଅବିନାଶୀ ଲିଙ୍ଗ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖାଯାଏ; ଅବିବେକୀମାନେ ମାଟି, କାଠି ଇତ୍ୟାଦିରୁ ତିଆରି ସ୍ଥୂଳ ଲିଙ୍ଗକୁ ଏକ କଳ୍ପନା ମାନନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି—ବିଚାର କଲେ କୌଣସି ଅଲଗା ବସ୍ତୁ ନାହିଁ; ସବୁ ଶିବ ହିଁ, ସଗୁଣ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଦୁହିଁ। ହେ ଧର୍ମାତ୍ମାମାନେ, ମଟିରେ ଥିବା ଆକାଶ ଯେପରି ଏକ, ତେଣୁ ଏହି ଭିନ୍ନତା ଓ ଅଭିନ୍ନତା ଶଙ୍କରଙ୍କର ଲୀଳା। ବୁଝିବା ପାଇଁ, ହେ ଧର୍ମାତ୍ମାମାନେ, ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପାତ୍ରରେ ଥିବା ପାଣିରେ ବହୁ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଦେବଲୋକ ଓ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପଞ୍ଚମହାଭୂତରୁ ତିଆରି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତି ଓ ବ୍ୟକ୍ତି ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ବହୁତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ। ଯାହା କୁହାଯାଏ କିମ୍ବା ଶୁଣାଯାଏ, ତାହା ସବୁ ଶିବ ସ୍ୱଭାବର; ଏହି ଜଗତରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନତା କେବଳ ଆଭାସମାତ୍ର। ସ୍ୱପ୍ନରେ ବହୁତ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜାଗ୍ରତ ହେବା ପରେ ସେହି ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ କିଛି ନାହିଁ ବୋଲି ବିଚାର ହୁଏ। ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଜଣେ ବେଦବିଦ୍ ବ୍ୟକ୍ତି କହନ୍ତି—ସମସ୍ତ ଗୁଣଧାରୀ ପରମେଶ୍ୱର ସଂସାରରେ ବନ୍ଧିତ ହୃଦୟରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ବସିଛନ୍ତି। ଯୋଗୀମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରଭୁ ନିର୍ଗୁଣ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ଏହି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ତିନିଟି ରୂପ ଜଗତରେ ପ୍ରଶଂସିତ। ପ୍ରଥମ ହେଉଛି ନିରାକାର, ପରେ ସଗୁଣ-ନିର୍ଗୁଣ ଦୁହିଁ ରୂପରେ ଏବଂ ତୃତୀୟ ହେଉଛି ସଗୁଣ ରୂପ; ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। କେହି-କେହି ପୁନିପୁନି ସଗୁଣ-ନିର୍ଗୁଣ ଦୁହିଁ ରୂପ ପୂଜା କରନ୍ତି; କେହି ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ସର୍ବଜ୍ଞ, କିମ୍ବା ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗରେ, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ପୂଜା କରନ୍ତି। କିଛି ଋଷି ସାଧାରଣ ଘରେ ରହି ସଗୁଣ ରୂପକୁ ମାତ୍ର ପୂଜା କରନ୍ତି; ଏଭଳି ଘରେ ପତ୍ନୀ-ସନ୍ତାନ ସହିତ ଥିବା ଲୋକମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଯେପରି ଶିବ, ସେପରି ଦେବୀ; ଯେପରି ଦେବୀ, ସେପରି ଶିବ। ଏହି ଅଭିନ୍ନତା ବୁଝି ବିଭିନ୍ନ ୨୭ ପ୍ରକାରରେ ପୂଜା କରାଯାଏ। ସେମାନେ ଦେହ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ, ଚତୁର୍ଭୁଜ, ଷଡ଼କୋଣ, ଦଶାର, ଦ୍ୱାଦଶାର, ଷୋଡ଼ଶାର ଓ ତ୍ରିକୋଣ ଆକୃତିରେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ଶିବ ଦେବୀ ସହିତ ଏକତ୍ରେ ବସିଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ସେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଉପରେ ଅତିତ। କିଛି କହନ୍ତି ସେ ଏକ, କିଛି କହନ୍ତି ଦୁଇ, କିଛି କହନ୍ତି ତିନି ରୂପରେ; ଅନ୍ୟେ ବେଦବିଦ୍ ବ୍ୟକ୍ତି କହନ୍ତି ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ଜୀବ। ସତ୍ୟ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତି, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯୋଗେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ରୂପରେ ଷଡ଼କୋଣ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ତ୍ରିକୋଣ ମଧ୍ୟରେ, ତିନିତି ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ, ତିନି ରୂପ ଓ ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଯୋଗୀମାନେ ନୁହେଁ। ଦେବୀ ଦ୍ୱାରା ପୁନି ପୁରାତନ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ଏବେ ମୁଁ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରୂପର ସ୍ଥାପନାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ କଥା କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉପକାର ପାଇଁ। ଯଦି କେହି ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍କନ୍ଦ ସହିତ ପରମାସନରେ ବସାଇ ସ୍ଥାପନା କରିବେ, ଭକ୍ତି ସହିତ କଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ଯଦି କେବଳ ଏକଥର ସଠିକ୍ ବିଧିରେ ଦେବତା ସହିତ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ, ତେବେ ମଣିଷ ଏହିପରି ଫଳ ପାଏ—ଦଶକୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବିମାନରେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା, ରୁଦ୍ରଙ୍କର କନ୍ୟାମାନେ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ ସହିତ ସେଉଁଠି ବିହାର କରେ। ଯୋଗୀ ଶିବଙ୍କ ପରି ସୃଷ୍ଟିର ଲୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦେବଲୋକରେ ମହାସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ବିମାନରେ ଅନନ୍ତ ସୁଖର ଅନୁଭବ କରେ। ଏହିପରି ସେ ଔମ, କୌମାର, ଈଶାନ, ବୈଷ୍ଣବ, ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରଜାପତି, ଜନଲୋକ, ମହସ୍ ଇତ୍ୟାଦି ଦେବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହା ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ଦେବସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ। ମେରୁ ପର୍ବତରେ ପହଞ୍ଚି, ଦେବତାଙ୍କର ନିବାସରେ ଚତୁର୍ଭୁଜ, ଚତୁର୍ବାହୁ, ତ୍ରିନୟନ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଭାବରେ ବିହାର କରେ।