ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଥିବା କିଛି ଜ୍ଞାନୀ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ଓଂକାର ରୂପରେ ଉପସ୍ଥାପନା କରିଛନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହା ସୁନି, ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ପରମ ଶାସ୍ତ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଜ୍ଞାନ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଷୟ ସମ୍ପର୍କିତ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ, ତାହାକୁ କିଛି ଲୋକ ନିର୍ମଳ ଓ ନିର୍ବିକାର ଜ୍ଞାନ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଭ୍ରାନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ମତକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। କିଛି ଋଷି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହନ୍ତି, ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ପୂତ, ନିର୍ମଳ, ଭେଦ ଓ ଆଶ୍ରୟ ରହିତ, ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ସେମାନେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି। ମୁକ୍ତି କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ; କୃପା ମାନେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଦରକାର; ଏହି ଦୁଇଁଥିରେ ଯୋଗୀ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। କିଛି ଋଷି କହନ୍ତି, କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସେ ଆତ୍ମାର ସଂଯୋଗ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; କଳ୍ପିତ ରୂପକୁ ପଛକୁ ହଟାଇ, ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ପ୍ରଭୁଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଆକାଶ, ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ନାଭି ଆକାଶ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି, ଦିଗଗୁଡିକ ତାଙ୍କର କାନ। ପାତାଳ ତାଙ୍କର ପାଦ, ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କର ବସ୍ତ୍ର, ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କର ବାହୁ, ତାରାମାଳା ତାଙ୍କର ଅଳଙ୍କାର। ପ୍ରକୃତି ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ, ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଲିଙ୍ଗ ବୋଲାଯାଏ; ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ବାହୁରୁ, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ମହାନ ଆତ୍ମାରୁ, ବୈଶ୍ୟମାନେ ଜଂଘାରୁ, ଶୂଦ୍ରମାନେ ପିନାକଧାରୀଙ୍କର ପାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପ ତାଙ୍କର କେଶ, ବାୟୁ ତାଙ୍କର ନାକରୁ, ଗତି ଶ୍ରବଣରୁ, ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏଭଳି ତିନି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସେ କ୍ରିୟାର ଆତ୍ମା, ପ୍ରକୃତିରୁ ଉଦ୍ଭୂତ କର୍ତ୍ତା; ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ। ହଜାର ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରୁ ତପଃଯଜ୍ଞ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ହଜାର ତପଃଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରୁ ଜପଯଜ୍ଞ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ହଜାର ଜପଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରୁ ଧ୍ୟାନଯଜ୍ଞ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ଧ୍ୟାନଯଜ୍ଞ ଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ; ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ପାଇବାର ଉପାୟ। ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ସମତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରେ, ସେଉଁଠି ଶିବ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୌଚ ବା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ସମସ୍ତେ, ବ୍ରହ୍ମ ଜାଣୁଥିବେ କି ନାହିଁ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ବିବେକୀ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଜଗତର କୌଣସି କର୍ମ, ସୁଖ ବା ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିବା ମାନେ ଧର୍ମ, ଅଧର୍ମ, ଜପ ଓ ହୋମ ମନରେ ଅନୁଭୂତି କରନ୍ତି। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦମୟ, ପବିତ୍ର, ମଙ୍ଗଳମୟ, ଅବିନାଶୀ, ନିର୍ବିକଳ୍ପ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଲିଙ୍ଗକୁ ଯୋଗୀମାନେ ହୃଦୟରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହନ୍ତି ଲିଙ୍ଗ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ବାହ୍ୟ ଓ ଆନ୍ତରିକ; ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି ବାହ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ମୂର୍ଖ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଥିବା ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଆନ୍ତରିକ ଲିଙ୍ଗ ସୂକ୍ଷ୍ମ। ଯେଉଁମାନେ କେବଳ ବାହ୍ୟ ଲିଙ୍ଗକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଭ୍ରମିତ, ସବୁ କିଛି ବାହ୍ୟ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନିର୍ମଳ, ଅବିନାଶୀ ଲିଙ୍ଗକୁ ସକ୍ଷାତ୍କାର କରନ୍ତି, ମୂର୍ଖମାନେ କ୍ଳିନ୍ତ, କାଠ, ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଦେଖନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି—ଚିନ୍ତନ କଲେ କୌଣସି ଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁ ନାହିଁ; ସବୁ ଶିବ, ଗୁଣସହିତ ବା ନିର୍ଗୁଣ। ଯେପରି ଘଡ଼ା ଭିତରେ ଆକାଶ ଏକ, ତଥାପି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଭିନ୍ନ ଦିଶେ; ଏହି ଭେଦ ଓ ଅଭେଦ ଶଙ୍କରଙ୍କର। ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ, କିନ୍ତୁ ଜଳପାତ୍ରରେ ଅନେକ ଦିଶେ; ଏହି ଭେଦ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଉଦାହରଣ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପଞ୍ଚଭୂତରୁ ଗଠିତ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତି ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଦିଶେ। ଯାହା କୁହାଯାଏ, ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ ଶିବର ରୂପ; ଏହି ଜଗତର ଭିନ୍ନତା ମାତ୍ର ଭ୍ରମ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ଅନେକ ସୁଖ ଭୋଗ କରିଥିଲେ, ସେଉଁଠି ସୁଖ ବା ଦୁଃଖ ପ୍ରକୃତରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏନାହିଁ। ଏହିପରି ଅନ୍ୟେ ଅନ୍ୟେ ବେଦର ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ଧମାନେ କହନ୍ତି—ସମସ୍ତ ଗୁଣସହ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମ, ସଂସାରରେ ବନ୍ଧିତ ଲୋକଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି। ଯୋଗୀମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରଭୁ ନିର୍ଗୁଣ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପାଇଁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ତିନି ରୂପ ଗୁଣିତ ହୁଏ। ପ୍ରଥମ ହେଉଛି ନିରାକାର, ପରେ ସଗୁଣ ନିର୍ଗୁଣ ମିଶ୍ର ରୂପ, ତୃତୀୟ ହେଉଛି ସଗୁଣ ରୂପ; ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। କିଛି ମାନେ ସଗୁଣ ନିର୍ଗୁଣ ମିଶ୍ର ରୂପକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଉପାସନା କରନ୍ତି; କିଛି ହୃଦୟରେ, କିମ୍ବା ଶିବ ଲିଙ୍ଗରେ, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ସର୍ବଜ୍ଞ ଇଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି। କିଛି ଋଷି ଏହି ସଂସାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ମରେ ଲିନ ଥିବା, କେବଳ ସଗୁଣ ରୂପକୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି; ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଏହିପରି ଉପାସନା କରିଥାନ୍ତି। ଯେପରି ଶିବ, ସେପରି ଦେବୀ; ଯେପରି ଦେବୀ, ସେପରି ଶିବ। ଏହି ଅଭେଦ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସତେଇଟି ଭିନ୍ନତା ଅଛି। ସେମାନେ ଦେହ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଚତୁର୍ଭୁଜ, ଷଡ଼କୋଣ, ଦଶାର, ଦ୍ୱାଦଶାର, ଷୋଡ଼ଶାର, ତ୍ରିକୋଣ ଆଦି ରୂପରେ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଶିବ ଦେବୀ ସହ ଏକତ୍ର ରହନ୍ତି; ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଶିବ ଦୁଇଁ ପକ୍ଷ ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ। କିଛି କହନ୍ତି ସେ ଏକ, କିଛି କହନ୍ତି ଦ୍ୱିତୀୟ, କିଛି କହନ୍ତି ତ୍ରିତୀୟ ରୂପ; ବେଦବିଦ୍ଧମାନେ କହନ୍ତି ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ଜୀବାତ୍ମା। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତି ଓ ଯୋଗରେ ଉନ୍ନତ, ସେମାନେ ଯୋଗର ଦେବତା, ସର୍ବରୂପୀ ଶିବଙ୍କୁ ଷଡ଼କୋଣ ମଧ୍ୟରେ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ତିନି କୋଣ ମଧ୍ୟରେ, ତିନି ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ, ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ଓ ତ୍ରିନେତ୍ର ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଯୋଗୀମାନେ ନୁହେଁ।