ଏହି କଥା ଆମେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଭରି ଶୁଣିଥିଲୁ—ଯେଉଁ ଲୋକେ ମାଟି କିମ୍ବା ଅସ୍ଥାୟୀ ଲିଙ୍ଗ ଭକ୍ତି ସହିତ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କର, ପଦ୍ମ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ଧନର ଅଧିପତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ସେଉଁଠି ସିଦ୍ଧପୁରୁଷ, ବିଦ୍ୟାଧର, ନାଗରାଜ, ଯକ୍ଷ, ଦାନବ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ସେଉଁଠି ଦେବଦୁନିଆ ଡ଼଼ଙ୍କା ଶବ୍ଦ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଏହି ପରମ ଧର୍ମାତ୍ମା ନିଜ ତେଜରେ ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ତାହାଠାରୁ ଉପର ଲୋକକୁ ଆଲୋକିତ କରିଥାନ୍ତି, ଏହା ତପସ୍ୟା ଓ ସତ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଯେଉଁ ଲୋକେ ନିଜକୁ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ନ୍ୟାୟ ପଥରେ ରଖିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଛେଦନ କରି ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ବାହାରିଆସନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ପାଥର, ମଣି, ଧାତୁ, କାଠ, ମାଟି କିମ୍ବା ଅସ୍ଥାୟୀ ଲିଙ୍ଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ପ୍ରକାର ପୂଜା, ସ୍କନ୍ଦ ମାସ ସହିତ କ୍ରମରେ କରି, ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଜାସ୍ମିନ ଓ ଗାଈର ଦୁଧ ପରି ଧଳା ଅଭିଭାସ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୁଭ ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ରୁଦ୍ର ନିଶ୍ଚୟ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରି ବିରାଜିଥାନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଓ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତାଙ୍କର ମହିମା ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଏହିପରି ତାଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ରୂପ ସମସ୍ତ ମର୍ତ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ ଯୋଗ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଯୋଗୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିରାକାର ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସେ ନିରାକାର, ଶୁଦ୍ଧ, ନିତ୍ୟ; କିପରି ତାଙ୍କୁ ଆକାର ମିଳିଲା? ଏହି କଥା ଆମେ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଥିଲୁ, ଆପଣ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ। ଯେଉଁ ମହାତ୍ମାମାନେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ରର ଆକାରରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଏହି ଜ୍ଞାନ ପରମ ଶାସ୍ତ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଶବ୍ଦ ଆଦି ବସ୍ତୁ ବିଷୟର ଜ୍ଞାନକୁ 'ଜ୍ଞାନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିଛି ଏହାକୁ ନିର୍ମଳ ଭାବେ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି, କିଛି ଅନ୍ୟ ମତ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ନିର୍ମଳ, ନିର୍ମାନ, ଭେଦ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଶୂନ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଗୁରୁ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ କିଛି ଋଷି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ 'ଜ୍ଞାନ' ବୋଲି କହନ୍ତି। ମୋକ୍ଷ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ; ଦୟା ମାନେ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ; ଏହି ଦୁଇଁ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀ ମୁକ୍ତ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ହୁଏ। କିଛି ଋଷି କହନ୍ତି, କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ; ଏହି ଭାବନାତ୍ମକ ଆକାରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ସେ କେବଳ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କର୍ମ କରନ୍ତି। ଆକାଶ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ, ଆନ୍ତରିକ୍ଷ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ନାଭି; ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ; ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ମହାତ୍ମାଙ୍କ କାନ। ପାତାଳ ତାଙ୍କ ପାଦ, ସାଗର ତାଙ୍କ ଚୀର; ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କ ହସ୍ତ, ତାରାମଣ୍ଡଳ ତାଙ୍କ ଭୂଷଣ। ପ୍ରକୃତି ତାଙ୍କ ଭାର୍ୟା, ପୁରୁଷ ଲିଙ୍ଗ; ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ହସ୍ତରୁ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ, ବୈଶ୍ୟ ତାଙ୍କ ଜଂଘାରୁ, ଶୂଦ୍ର ପିନାକଧାରୀଙ୍କ ପାଦରୁ। ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଜାତିର କେଶ ତାଙ୍କ; ନାକରୁ ବାୟୁ, ଶ୍ରବଣରୁ ଗତି ଓ ସ୍ମୃତି। ଏଭଳି ସେ କ୍ରିୟାର ଆତ୍ମା, ପ୍ରକୃତିରୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ; ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିପାରିବା, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ହଜାର ଯଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା ଯଜ୍ଞ ଉତ୍ତମ; ହଜାର ତପସ୍ୟା ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ଜପ ଯଜ୍ଞ ଉତ୍ତମ। ହଜାର ଜପ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ଧ୍ୟାନ ଯଜ୍ଞ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଧ୍ୟାନ ଯଜ୍ଞ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ; ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଉପାୟ। ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ସମଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶିବ ଉପସ୍ଥିତ। ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ, ସେମାନଙ୍କୁ ଶୌଚ କିମ୍ବା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦରକାର ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମ ଜାଣୁଥିବା କିମ୍ବା ନ ଜାଣୁଥିବା ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର। ଯେଉଁମାନେ ବିବେକୀ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଲୋକରେ କୌଣସି କର୍ମ, ସୁଖ ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିବାମାନେ ଧର୍ମ, ଅଧର୍ମ, ଜପ ଓ ହୋମ ସବୁ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଶିବଲିଙ୍ଗ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦର ସ୍ୱରୂପ, ଶୁଦ୍ଧ, ଶୁଭ, ଅବିନାଶୀ, ଅଖଣ୍ଡ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛି। ଦ୍ୱିଜମାନେ କହନ୍ତି ଲିଙ୍ଗ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତଃ; ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି ବାହ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥୂଳ, ଅନ୍ତଃ ଲିଙ୍ଗ ସୂକ୍ଷ୍ମ। ଯେଉଁମାନେ କ୍ରିୟାରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ଥୂଳ ଲିଙ୍ଗର ଉପାସନା କରନ୍ତି; ଏହି ସ୍ଥୂଳ ରୂପ କେବଳ ଅପତ୍ରପ୍ତମାନଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଲିଙ୍ଗ ଦ୍ରୁଷ୍ଟିଗୋଚର ନୁହେଁ, ସେଉଁଠି ସବୁକିଛି ବାହ୍ୟ ବୋଲି ଭାବି ମୁହଁ ମୁହଁ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ। ଜେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନିର୍ମଳ, ଅବିନାଶୀ ଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍୵ୟଂ ଦେଖିପାରନ୍ତି; ଅଜ୍ଞାନୀ, ମାଟି, କାଠ ଆଦିରୁ ତିଆରି ସ୍ଥୂଳ ଲିଙ୍ଗକୁ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି—ବିଚାର କଲେ କୌଣସି ପୃଥକ୍ ବସ୍ତୁ ନାହିଁ; ସବୁ ଶିବ—ସଗୁଣ ଓ ନିର୍ଗୁଣ। ହେ ଧର୍ମାତ୍ମାମାନେ, ଘଡ଼ିର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ଏକ; କିଛି କହନ୍ତି ଏହି ଭେଦ ଓ ଅଭେଦ ଶଙ୍କରଙ୍କ। ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଯେପରି ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପାତ୍ରରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଏଭଳି ଏହି ଜଗତରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦେଖାଯାଏ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀରେ ପଞ୍ଚ ଭୂତରୁ ତିଆରି; ତଥାପି, ପ୍ରକୃତି ଓ ବ୍ୟକ୍ତି ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ। ଯାହା ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଶୁଣାଯାଏ, ତାହା ଶିବ ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଜାଣ; ଏହି ଜଗତର ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଭିନ୍ନତା କେବଳ ଦୃଷ୍ଟିଭ୍ରମ।