ଏଠି ଅନେକ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ, କାରଣ ଏହି ଚରାଚର ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଶିବଲିଙ୍ଗଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଏଠି ଅବିଚଳ ରହିଛି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ଛଅ ପ୍ରକାରର ବେଦ କହାଯାଇଛି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପଦାର୍ଥ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ; ସେମାନଙ୍କର ଚାରିପ୍ରକାର ବିଭାଗ ମଧ୍ୟରେ ଚୁଅଁଚାଲିସି (୪୪) ପ୍ରକାର ରହିଛି। ପ୍ରଥମ ଲିଙ୍ଗଟି ପାଷାଣଜ ଯାହା ଚାରି ପ୍ରକାରର, ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ମଣିମୟ ଯାହା ସାତ ପ୍ରକାରର, ତୃତୀୟ ହେଉଛି ଧାତୁଜ ଯାହା ଅଷ୍ଟପ୍ରକାରର, ଚତୁର୍ଥ ହେଉଛି କାଷ୍ଠମୟ ଯାହା ସୋଳ ପ୍ରକାରର। ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ମୃଣ୍ମୟ ଯାହା ଦୁଇଭାଗର, ଷଷ୍ଠ ହେଉଛି ତାତ୍କାଳିକ ଲିଙ୍ଗ ଯାହା ସାତପ୍ରକାରର। ମଣିମୟ ଲିଙ୍ଗ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ, ପାଷାଣଜ ଲିଙ୍ଗ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ, ଧାତୁଜ ଲିଙ୍ଗ ଧନ ଦେଇଥାଏ, କାଷ୍ଠମୟ ଭୋଗ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। ମୃଣ୍ମୟ ଲିଙ୍ଗ ମଙ୍ଗଳମୟ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ; ପାଷାଣଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଧାତୁଜ ମଧ୍ୟମ ମନ୍ୟ। ଏହି ଲିଙ୍ଗ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଥାଏ, ସାରାଂଶରେ ନଅ ପ୍ରକାର; ତଳେ ବ୍ରହ୍ମା, ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓପରେ ରୁଦ୍ର, ମହାଦେବ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ପ୍ରଣବ ଓ ସଦାଶିବ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏହି ଲିଙ୍ଗର ବେଦୀ ମହାଦେବୀ, ତିନିପ୍ରକାର ଅମ୍ବିକା ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଏହି ଦେବୀ ସହ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେଠି ଦେବୀ ଓ ଦେବତା ଉଭୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେଠି ଲିଙ୍ଗ ପାଷାଣ, ମଣି, ଧାତୁ, କାଠ, ମାଟି କିମ୍ବା ତାତ୍କାଳିକ ଯେଉଁ ହେଉ, ଭକ୍ତି ସହିତ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ ଦେବତା, କମଳ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ଧନ ଆଦି ଦେବତାମାନେ ଶୁଭ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ସିଦ୍ଧପୁରୁଷ, ଵିଦ୍ୟାଧର, ନାଗ, ଯକ୍ଷ, ଦାନବ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ଏହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଦିବ୍ୟ ଡମ୍ରୁ ଧ୍ୱନିରେ ଏହି ମହାପୁଣ୍ୟାତ୍ମା ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କର ତେଜରେ ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଲୋକମାନେ ଅନୁକ୍ରମେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରନ୍ତି, ଏହା ତପସ୍ୟା ଓ ସତ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ନିୟମ ଅନୁସରି, ନିଜ ଦୀର୍ଘ ଖଡ୍ଗରେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅଣ୍ଡକୁ ଭେଦ କରେ ଓ ସଂକୋଚ ବିନା ବାହାରିଯାନ୍ତି। ଏହି ପାଷାଣ, ମଣି, ଧାତୁ, କାଠ, ମାଟି, ତାତ୍କାଳିକ ଲିଙ୍ଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ସମଗ୍ର ରୂପର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ସ୍କନ୍ଦ ମାସରେ ବିଧିମତ ରୀତିରେ ଯିଏ ଜସ୍ମିନ୍ ଓ ଗାଈର ଦୁଧ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ପାଏ। ରୁଦ୍ର ନିଶ୍ଚୟ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଏଠି ବସିଥାନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଓ ସ୍ପର୍ଶ କରିବାଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଲାଭ କରନ୍ତି। ଶତଶତ ଯୁଗ ଲାଗି ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟକୁ କଥା କହିପାରିବି ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହି ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ରୂପ ସମସ୍ତ ମାନବଙ୍କ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନଯୋଗ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଯୋଗୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିରାକାର ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ନିରାକାର, ନିର୍ମଳ, ନିତ୍ୟ ଶିବ କେମିତି ସାକାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ? ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଶୁଣିଥିଲୁ, ତୁମେ ଆମକୁ କହ। କିଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନୀ ତାଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ଓଁକାର ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି, ଏହି ଜ୍ଞାନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାସ୍ତ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଶବ୍ଦ ଆଦି ଵିଷୟ ଉପରେ ଜ୍ଞାନକୁ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯଥାର୍ଥ ହେଲେ ଏହି ଅନ୍ୟେ କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କିଛି କୁହନ୍ତି ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ପବିତ୍ର, ନିର୍ମଳ, ଭେଦ ଓ ନିର୍ଭରତା ନଥିବା, ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ତାହାକୁ କିଛି ଋଷି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ମୁକ୍ତି କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ; କୃପା ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ, ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀ ମୁକ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି। କିଛି ଋଷି କହନ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ସଂଯୋଗ ହୁଏ; ଏହି କଳ୍ପିତ ରୂପକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ତିନି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଆକାଶ ହେଉଛି ପ୍ରଭୁଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ତାଙ୍କର ନାଭି, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର କାନ। ପାତାଳ ତାଙ୍କର ପାଦ, ସାଗର ତାଙ୍କର ବସ୍ତ୍ର, ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କର ବାହୁ, ତାରାମାଳା ତାଙ୍କର ଅଳଙ୍କାର। ପ୍ରକୃତି ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ, ପୁରୁଷ ଲିଙ୍ଗ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ବାହୁରୁ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ତାଙ୍କର ଦେହରୁ, ବୈଶ୍ୟ ତାଙ୍କର ଜଂଘାରୁ, ଶୂଦ୍ର ତାଙ୍କର ପାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରକାର ତାଙ୍କର କେଶ; ପବନ ତାଙ୍କର ନାକରୁ, ଗତି ଶ୍ରବଣରୁ, ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ସେ କ୍ରିୟାର ଆତ୍ମା, ପ୍ରକୃତିରୁ ଆରମ୍ଭକାରୀ; ଏହି ମହାପୁରୁଷକୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ହଜାର ଯଜ୍ଞ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହଜାର ତପସ୍ୟା ମଧ୍ୟରେ ଜପ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହଜାର ଜପ ମଧ୍ୟରେ ଧ୍ୟାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଧ୍ୟାନ ଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ। ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ। ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ସମତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରକାଶ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ତଥ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ରଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୌଚ ନାହିଁ, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମ ଜାଣିଥିବା କି ନାଜାଣିଥିବା ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ବିଚାର କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ, ଖୁସି କି ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମ, ଅଧର୍ମ, ଜପ ଓ ହୋମ ସବୁ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅଛି। ଶିବଲିଙ୍ଗ ପରମ ଆନନ୍ଦମୟ, ଶୁଭ, ଅବିନାଶୀ, ଅଖଣ୍ଡ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭାବେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦୁଇପ୍ରକାର ଲିଙ୍ଗ କୁହନ୍ତି—ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ; ବାହ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥୂଳ ଓ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଲିଙ୍ଗ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଏହିପରି ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି।