ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଭାବରେ, ମୁଁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବାକୁ ଏକ ପ୍ରମାଣ ମାନିଛି; ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମୋର ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର, ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମୁନିମାନେ ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତିନାହିଁ; ତେଣୁ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ ନ କରିବା, ଏହା ହାନି, ଏହା ଦୁର୍ବଳତା, ଏହା ଭ୍ରମ ଓ ଅଜ୍ଞାନ। ଯେଉଁମାନେ ଭବଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କୁ ଭୁଲନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ନ ପଡନ୍ତି। ସୁନ୍ଦର ଘର, ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣ, ମହିଳାମାନେ, ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ଅଟୁଟ ଧନ ଏହି ଶିବପୂଜାର ଫଳ। ଯେଉଁମାନେ ଦିବ୍ୟ ସୁଖ ଓ ଦେବଲୋକର ଶାସନ ଚାହନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ରୂପକୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନଶ୍ଟ କରି, ଭଗ୍ନ କରି, ଦଗ୍ଧ କରିବା ପରେ, ଜଗତର ଦୃଷ୍ଟିବିକୃତ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ; ସେ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ନୁହେଁ। ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପାଥର ଲିଙ୍ଗକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ଏଭଳି କଥା କହି, ଆରମ୍ଭରେ ତିନି ଜଗତର ନାଥ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜି, ତିନି ଆଖି ଥିବା ଦେବାଦିଦେବଙ୍କୁ ଚୟିତ ଶବ୍ଦରେ ସ୍ତୁତି କରିଲେ। ସେହି ସମୟରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରି, ଦେହରେ ଭସ୍ମ ଲଗାଇ, ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନୁସାରେ ଲିଙ୍ଗଗୁଡିକ ତିଆରି କରିଲେ। ନୀଳମଣି ଲିଙ୍ଗକୁ ବିଷ୍ଣୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି; ରୂବୀ ଲିଙ୍ଗକୁ ଶକ୍ର; ସୁନା ଲିଙ୍ଗକୁ ଵିଶ୍ରବାସ ପୁତ୍ର। ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ ଚାନ୍ଦିର ଲିଙ୍ଗ, ଵସୁମାନେ ଚମକୁଥିବା ଲିଙ୍ଗ, ବାୟୁ ହରିତାଳ ଲିଙ୍ଗ, ଅଶ୍ୱିନୀ ମାନେ ମାଟିର ଲିଙ୍ଗ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ବରୁଣ ରାଜା କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ଲିଙ୍ଗ, ଆଦିତ୍ୟମାନେ ତାମ୍ବା ଲିଙ୍ଗ, ସୋମ ନାଥ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ମୁକୁ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ଅନନ୍ତ ଆଦି ନାଗମାନେ ଲାଲ କୋରାଲ ଲିଙ୍ଗ, ଦୈତ୍ୟମାନେ ଲୋହା ଲିଙ୍ଗ, ରାକ୍ଷସମାନେ ତିନି ଧାତୁ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ଗୁହ୍ୟକମାନେ ତିନି ଧାତୁ ଲିଙ୍ଗ, ଗଣମାନେ ସମସ୍ତ ଧାତୁ ଲିଙ୍ଗ, ଚାମୁଣ୍ଡା ବାଲି ଲିଙ୍ଗ, ମାତୃମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ନୈରୃତି କାଠ ଲିଙ୍ଗ, ଯମ ମାଣିକ ଲିଙ୍ଗ, ନୀଳ ଆଦି ରୁଦ୍ରମାନେ ଭସ୍ମ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଗଛର ଲିଙ୍ଗ, ଗୁହ କଉ ଗୋବର ଲିଙ୍ଗ, ମୁନିମାନେ କୁଶ ଗ୍ରାସର ଲିଙ୍ଗ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ଭାମା ଆଦି ଦେବୀମାନେ ଫୁଲର ଲିଙ୍ଗ, ମନୋନ୍ମନୀ ସୁଗନ୍ଧ ଲିଙ୍ଗ, ଶରସ୍ୱତୀ ରୁଦ୍ର ପାଇଁ ମଣି ଲିଙ୍ଗ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ଦୁର୍ଗା, ସୁନା ମହାଦେବ ଓ ତାଙ୍କ ଅଲ୍ତର, ମଣ୍ତ୍ରମାନେ ଓ ଉତ୍ତମ ଘୃତ ନିବେଦନ ଦ୍ୱାରା ପୂଜନ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ବେଦ ଦହିରୁ, ଭୂତମାନେ ସିସାରୁ ତିଆରି, ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦୟାରେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନ ପାଇଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଅଧିକ କଥାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଚଳ ଓ ଅଚଳ ଜଗତ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କରି ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛି। ଲିଙ୍ଗ ଛଉ ପ୍ରକାରର, ତାଙ୍କ ବିଭାଜନ ଚଉଠି ଭାବରେ ଚଉଉନିଶ୍ଚୟ ଦିଆଯାଇଛି। ପ୍ରଥମ ହେଉଛି ପାଥର ଜନ୍ମ, ଚାରି ଭାଗରେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ମଣି ଜନ୍ମ, ସାତ ଭାଗରେ; ତୃତୀୟ ଧାତୁ ଜନ୍ମ, ଅଠ ଭାଗରେ; ଚତୁର୍ଥ କାଠ ଜନ୍ମ, ଶୋଳ ଭାଗରେ; ପଞ୍ଚମ ମାଟି ଜନ୍ମ, ଦୁଇ ଭାଗରେ; ଷଷ୍ଠ ଅସ୍ଥାୟୀ ଲିଙ୍ଗ, ସାତ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ। ମଣି ଲିଙ୍ଗ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଉଛି; ପାଥର ଲିଙ୍ଗ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଉଛି; ଧାତୁ ଲିଙ୍ଗ ଧନ ଦେଉଛି; କାଠ ଲିଙ୍ଗ ଭୋଗଲାଭ ସାଧନ କରାଉଛି। ମାଟି ଲିଙ୍ଗ ଶୁଭ ଓ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଉଛି; ପାଥର ଲିଙ୍ଗ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଧାତୁ ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟମ। ଲିଙ୍ଗ ବହୁ ପ୍ରକାରର, ସାର ନଉଟି; ତଳରେ ବ୍ରହ୍ମା, ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଉପରେ ରୁଦ୍ର, ମହାଦେବ, ପ୍ରଣବା, ସଦାଶିବ। ଲିଙ୍ଗ ଅଲ୍ତର ମହାଦେବୀ, ତିନି ଭାଗରେ, ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ଅମ୍ବିକା। ଯେଉଁମାନେ ଦେବୀ ସହିତ ଦେବତାକୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ପାଥର, ମଣି, ଧାତୁ, କାଠ ଲିଙ୍ଗ ହେଉ, କିମ୍ବା ମାଟି ଓ ଅସ୍ଥାୟୀ ଲିଙ୍ଗ ହେଉ, ଭକ୍ତି ସହିତ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଲେ ଶୁଭ ଫଳ ମିଳେ, ଦେବତା, ପଦ୍ମ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ଧନର ଅଧିପତି ମିଳେ। ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷ, ବିଦ୍ୟାଧର, ନାଗରାଜ, ଯକ୍ଷ, ଦେମନ, କିନ୍ନରମାନେ ଦିବ୍ୟ ଢୋଲ ଶବ୍ଦରେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମାକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଭଗବାନ ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଆଲୋକରେ ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଉଚ୍ଚ ଲୋକମାନେ ଉଜାଗର କରନ୍ତି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତପସ୍ୟା ଓ ତ୍ରୁତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ନିଜ ଦୀର୍ଘ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ତିନି ଲୋକର ଅଣ୍ଡକୁ ବିଦ୍ରୁତ କରି, ନିର୍ବିକ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ପାଥର, ମଣି, ଧାତୁ, କାଠ, ମାଟି, ଅସ୍ଥାୟୀ ଲିଙ୍ଗକୁ ଛାଡି, ସମସ୍ତ ରୂପକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାସ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସହିତ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ଚମେଳି ଓ ଗୋଦୁଧ ଭଳି ଚମକୁଥିବା ଲିଙ୍ଗ ଅତି ଶୁଭ ହୁଏ। ରୁଦ୍ର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମାନବ ରୂପ ଧରି ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଓ ସ୍ପର୍ଶ କରିବାରେ ଲୋକମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଆନ୍ତି। ଶତାବ୍ଦୀ ଅନେକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ମହିମା କୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବି ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହି ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ। ଭଗବାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ରୂପ ସମସ୍ତ ମାନବ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ ଯୋଗ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଯୋଗୀମାନେ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ରୂପ ନାହିଁ, ସେ ନିରାକାର, ଶୁଧ୍ଧ, ନିତ୍ୟ। ଏହି ନିରାକାର ଭଗବାନ କିପରି ରୂପଧାରୀ ହେଲେ? ଆମେ ପ୍ରାଚୀନ କଥା ଶୁଣିଛୁ, ଦୟାକରି ଆପଣ ଏହା ବିସ୍ତୃତ କରି କହନ୍ତୁ।