ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ମହାଦେବଙ୍କ ଅବିନାଶୀ ଲିଙ୍ଗ ରୂପକୁ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର ବୋଲି ଶାସ୍ତ୍ର କହେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପଞ୍ଚ ପ୍ରଣବ ମାନ୍ତ୍ର ସହିତ ଶୁଦ୍ଧ ହେବା ଦରକାର। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଉଁଠି ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ଚାରି ପ୍ରଣବ ଏବଂ ପ୍ରାଣାୟାମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହି ପୂଜା କରନ୍ତି। ତିନି ପ୍ରଣବ ଓ ସେହିପରି ପ୍ରାଣାୟାମ ସହିତ, ଦୁଇ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଓଂକାରକୁ ରଖି, ପ୍ରାଣାୟାମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ଓଂକାର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଜ୍ଞାନର ଅମୃତ ଓ ପ୍ରଣବ ସହିତ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ। ତିନି ଗୁଣ, ଚାରିପ୍ରକାର ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଏବଂ ଅହଂକାର, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଷଡ୍ଦ୍ରବ୍ୟ, ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ଚେତନାର ଆତ୍ମାକୁ ଦେହର ରୂପେ ଧାରଣ କରି, ଅଗ୍ନିର ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀର ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଯୋଗୀ ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଅନୁଲେପନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନୀ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଭବ ଦ୍ୱାରା ଘୋଷିତ। ଏପରି ଭାବେ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ କରି ମୁଁ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନ କରିଥିଲୁ। ଯେତେବେଳେ ଆମେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଭଲ ଭାବେ ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲୁ, ସେବେଳେ ବର୍ଷର ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇନଥିଲେ। ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ମୁଁ ଏହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜାଯୋଗ୍ୟ ମନେ କରେ, ଏହା ମୋର ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ବ୍ରତ। ମୁନିମାନେ ଏଥିରେ କେବେ ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେଣୁ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି କ୍ଷତି, ଦୋଷ, ମୋହ ଓ ମୂଢ଼ତା ଆସେ। ଯେଉଁମାନେ ଭବଙ୍କୁ ଭଜନ୍ତି, ମନ ଦେଇ ଭବଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ, ସେମାନେ କେବେ ଦୁଃଖରେ ନ ପଡନ୍ତି। ସୁନ୍ଦର ଗୃହ, ଦେବୀୟ ଭୂଷଣ, ସ୍ତ୍ରୀ, ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ଧନ—ଏହି ସମସ୍ତ ଶିବପୂଜାର ଫଳ। ଯେଉଁମାନେ ଦେବଲୋକର ସମ୍ପଦ ଓ ଭୋଗ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ରୂପକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଧ୍ଵଂସ ହୋଇଯାଏ, ଉପଦ୍ରବ ହୁଏ, ତଥାପି ଅନ୍ୟାୟରେ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ତିନି ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଦେଉଳା ଦେବ, ଯିଏ ଦୁଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିର, ସେ କେବେ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ମୋ ଶିଳା ଲିଙ୍ଗ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ। ଏପରି କହି, ଆଦିଏ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜି, ତିନି ଲୋକର ନାଥଙ୍କୁ ନିର୍ବାଚିତ ଶବ୍ଦରେ ସ୍ତୁତି କଲେ। ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରି, ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଭସ୍ମ ଲେପନ କରି, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଲିଙ୍ଗ ତିଆରି କରି ଦେଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ସଦା ନୀଳମାଣି ଲିଙ୍ଗ ପୂଜନ୍ତି, ଶକ୍ର ରୁବୀ ଲିଙ୍ଗ, ବିଶ୍ରବାସ ପୁତ୍ର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଲିଙ୍ଗ, ବିଶ୍ୱେଦେବତାମାନେ ରୌପ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ, ଵସୁମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଲିଙ୍ଗ, ବାୟୁ ହରିତାଳ ଲିଙ୍ଗ, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନେ ମାଟିର ଲିଙ୍ଗ ପୂଜନ୍ତି। ବରୁଣ କ୍ରିଷ୍ଟାଳ ଲିଙ୍ଗ, ଆଦିତ୍ୟମାନେ ତାମ୍ର ଲିଙ୍ଗ, ସୋମ ଦେବତା ଅଦ୍ୱିତୀୟ ମୁକ୍ତା ଲିଙ୍ଗ ପୂଜନ୍ତି। ଅନନ୍ତ ଆଦି ନାଗମାନେ କୋରାଲ ଲିଙ୍ଗ, ଦୈତ୍ୟମାନେ ଲୋହା ଲିଙ୍ଗ, ରାକ୍ଷସମାନେ ମହାନ ଆତ୍ମା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ପୂଜା କରନ୍ତି। ଗୁହ୍ୟକମାନେ ତିନି ଧାତୁର ଲିଙ୍ଗ, ଗଣମାନେ ସମସ୍ତ ଧାତୁର ଲିଙ୍ଗ, ଚାମୁଣ୍ଡା ବାଳିର ଲିଙ୍ଗ, ମାତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଲିଙ୍ଗ ପୂଜନ୍ତି। ନୈରୃତି କାଠର ଲିଙ୍ଗ, ଯମ ମାରକତ ଲିଙ୍ଗ, ନୀଳ ଆଦି ରୁଦ୍ର ଶୁଭ୍ର ଭସ୍ମ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଗଛର ଲିଙ୍ଗ, ଗୁହା ଗୋବର ଲିଙ୍ଗ, ଋଷିମାନେ କୁଶ ଘାସର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜନ୍ତି। ବାମା ଆଦି ଦେବୀମାନେ ଫୁଲର ଲିଙ୍ଗ, ମନୋନ୍ମନୀ ସୁଗନ୍ଧ ଲିଙ୍ଗ, ସରସ୍ୱତୀ ରତ୍ନ ଲିଙ୍ଗରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ଦୁର୍ଗା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଲିଙ୍ଗ, ମହାଦେବ ସହିତ ତାଙ୍କ ଅଳତାର, ମଣ୍ଡ ଓ ଶୁଭ ଘୃତ ହୋମ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ବେଦ ଦହିରୁ, ପିଶାଚମାନେ ସୀସାରୁ, ସେମାନେ ନିଜ ଯଥୋଚିତ ସ୍ଥାନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କୃପାରେ ପାଇଲେ। ଏଠାରେ ବହୁ କଥା ଦରକାର ନାହିଁ, ଚଳାୟମାନ ଓ ଅଚଳ ଜଗତ ସମସ୍ତେ ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜି ଏଠାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଲିଙ୍ଗ ଛଅ ପ୍ରକାରର, ତାଙ୍କର ଉପଭାଗ ଚାରିପ୍ରକାରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଚୁଆଳିଶି ପ୍ରକାରର। ପ୍ରଥମ ହେଉଛି ପାଥର ଜନ୍ମ, ଏହା ସିଧାସଳଖ ଚାରିପ୍ରକାରର; ଦ୍ୱିତୀୟ ମଣିକର ଲିଙ୍ଗ, ସାତ ପ୍ରକାର; ତୃତୀୟ ଧାତୁର ଲିଙ୍ଗ, ଆଠ ପ୍ରକାର; ଚତୁର୍ଥ କାଠର ଲିଙ୍ଗ, ସୋଳ ପ୍ରକାର; ପଞ୍ଚମ ମାଟିର ଲିଙ୍ଗ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର; ଷଷ୍ଠ ଅସ୍ଥାୟୀ ଲିଙ୍ଗ, ସାତ ପ୍ରକାର। ମଣି ଲିଙ୍ଗ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ, ପାଥର ଲିଙ୍ଗ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି, ଧାତୁ ଲିଙ୍ଗ ଧନ, କାଠ ଲିଙ୍ଗ ଭୋଗର ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। ମାଟି ଲିଙ୍ଗ ଶୁଭ ଓ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି, ପାଥର ଲିଙ୍ଗ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଧାତୁ ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟମ ମନ୍ୟା। ଲିଙ୍ଗ ବହୁ ପ୍ରକାର, ସାରାଂଶରେ ନଅ ପ୍ରକାର; ତଳେ ବ୍ରହ୍ମା, ମଝିରେ ତିନି ଲୋକର ନାଥ ବିଷ୍ଣୁ, ଉପରେ ରୁଦ୍ର, ମହାଦେବ, ପ୍ରଣବ ଓ ସଦାଶିବ। ଲିଙ୍ଗର ମଣ୍ଡପ ମହାଦେବୀ, ତିନି ରୂପ ଅମ୍ବିକା। ଯିଏ ଏହି ଦେବୀ ସହିତ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେ ଦେବୀ ଓ ଦେବତା—ପାଥର, ମଣି, ଧାତୁ କିମ୍ବା କାଠର ଯେଉଁ ଲିଙ୍ଗ ହେଉନାହିଁ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।