ତ୍ରିପୁରାସୁରଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଏକ ରଥ, ଏକ ମହାଧନୁଷ୍, ଏବଂ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବାଣ ତିଆରି କରାଯାଇଥିଲା। ମୁଁ, ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ସିଦ୍ଧମାନେ ବହୁ ପ୍ରୟାସ କଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଫଳ ଦେଖାଯାଇଲା ନାହିଁ। ଏହି ରଥ, ରଥୀ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ହରି, ଏବଂ ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା—ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଆପଣ ନିଜେ। ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କୁ କିପରି ପ୍ରଶଂସା କରିପାରିବି? ଆପଣଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇବା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ହେ ଶିବ, ଆପଣଙ୍କର ଅନନ୍ତ ପାଦ, ଅନନ୍ତ ବାହୁ, ଅନନ୍ତ ମୁଣ୍ଡ ଅଛି, ଆପଣ ସମସ୍ତ ଶେଷର ନାଶକ। ଆପଣ ଅନେକ ରୂପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଆପଣଙ୍କୁ କିପରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିପାରିବି? ଆପଣଙ୍କୁ କିପରି ପ୍ରଶଂସା କରିପାରିବି? ପୁନିପୁନି ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଯିଏ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣନ୍ତି, ଯିଏ ଶିବ, ରୁଦ୍ର, ଶର୍ବ, ଭବ। ଆପଣ ସ୍ଥୂଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କର ପୋଷକ, ସଂସାରର ନାଶକ, ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ, ଦେବମାନଙ୍କ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ନାୟକ, ଦାତା, ଶାସକ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅଧିପତି ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଯିଏ ବେଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧ, ବେଦଜ୍ଞମାନେ ଯିଏଙ୍କୁ ସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଆପଣ ବେଦର ସାର, ଶେଷ, ମଧ୍ୟ ଏବଂ ମଧ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ଭବ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଯିଏ ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନାହିଁ, ଶୂନ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି, ରୂପ ଓ ଅରୂପ ଦୁହେଁ, ଲିଙ୍ଗର ଗଠନ, ବେଦର ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ମୂଳ, ଏହି ଲିଙ୍ଗକୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଯିଏ ମୁଣ୍ଡ କାଢ଼ନ୍ତି, ମୋ ପ୍ରାଚୀନ ଦେବତାଙ୍କର ବଳିରୂପ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋ ବଳି ବିନାଶ ଦେଖି ଆପଣ ଆଙ୍ଗୁଠିର ନଖ ଦ୍ୱାରା ଭୂମିକୁ ଆଘାତ କଲେ। ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବତା, ଦାନବମାନଙ୍କର ନାୟକ, ଆପଣଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଲୀଳା କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ଦେହ ଥିଲେ ବି ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ତଥାପି ଆପଣଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଅରୂପ। ଆପଣ ଏକ, ସ୍ଥୂଳ; ଏକ, ସୂକ୍ଷ୍ମ; ଏକ, ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ; ରୂପ ଓ ଅରୂପ; ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏବଂ ଶବ୍ଦର ଆଧାର; ଏକ ନାଥ, ଏକ ଧ୍ୟାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ—ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଆପଣଙ୍କର ଏକାଧିକାର। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଯାହା, ତାହା ଧରାଯାଏ ନାହିଁ, ଦେଖିଲେ ବି ତାହା ରୂପ ନାହିଁ, ତାହା ଦେବମାନଙ୍କର ନାଥ ନୁହଁ—ଏଭଳି ଯାହାକୁ ଦେବମାନେ ବି ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି, ତାହାକୁ କିପରି ଦେଖିପାରିବି? ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାଥ, ଆପଣଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି କେଉଁଠି, ଆମେ କେଉଁଠି? ଭକ୍ତି କେଉଁଠି, ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା କେଉଁଠି? ତଥାପି, ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଦୁଃଖ କରୁଛି, ଦୟା କରନ୍ତୁ। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହି ସ୍ତୁତିକୁ ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା ପାଠ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁରନାଥ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପାପର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭନ୍ତି। ଏହି ସ୍ତୁତି ଶୁଣି, ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମା ଭକ୍ତି ସହିତ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ତେବେ, ମହାବଳୀ, ମହାଆତ୍ମା, ମନ୍ଦରାଚଳର ଶିଖରରେ ବସିଥିବା ପ୍ରଭୁ ହସି କହିଲେ— "ଏହି ସ୍ତୁତି ଏବଂ ତୁମର ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ। ହେ ପଦ୍ମଜ, ଆମନ୍ତ୍ରଣ କର, ତୁମ ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କର କଳ୍ୟାଣ ହେଉ।" ତାପରେ, ଦେବମାନଙ୍କର ନାଥଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପଦ୍ମଯୋନି ହସି ହସି ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ସହିତ ହାତ ଯୋଡ଼ି କହିଲେ— "ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାଥ, ତ୍ରିପୁରାସୁର ନାଶକ, ଶଙ୍କର, ଆଜି ମୋତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ଦିଅ, ଦୟା କର।" "ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ହେ ସମସ୍ତ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦାତା, ଭକ୍ତି ଏବଂ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଦୟା କର।" ଏହିପରି, ଜନାର୍ଦନ ମଧ୍ୟ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ହାତ ଯୋଡ଼ି ସାମ୍ବ ଓ ତ୍ରୟମ୍ବକଙ୍କୁ କହିଲେ— "ମୁଁ ସଦା ଆପଣଙ୍କର ବାହନ ହେବାକୁ ଚାହେଁ, ଦୟା କରନ୍ତୁ। ମୋତେ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଦିଅ, ଦେବମାନଙ୍କର ଦେବତା, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।" "ମୋତେ ସଦା ଆପଣଙ୍କୁ ବହିବାର ଶକ୍ତି, ସର୍ବଜ୍ଞତା ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପିତ୍ୱ ଦିଅ, ହେ ଶଙ୍କର।" ସେମାନଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଶୁଣି, ମହାଦେବ, ପରମେଶ୍ୱର, ଭବଙ୍କୁ ରଥୀ ଓ ବାହନ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ, ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଦହି, ମହାଆତ୍ମା ଦେବମାନଙ୍କର ନାଥ, ଦେବୀ, ନନ୍ଦିନୀ ଓ ଭୂତଗଣ ସହିତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଏହାପରେ, ମହେଶ୍ୱର ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ର ଛାଡ଼ି ଜାଉଥିବାବେଳେ, ଦେବମାନଙ୍କର ନାୟକମାନେ ଭବ ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇ, ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ବାହନରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ—ଦେବମାନଙ୍କର ନାଥମାନେ, ଋଷିମାନେ, ଗଣମାନେ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳମାନେ। ତ୍ରିପୁରାରି ଉପାଖ୍ୟାନଟି ପୂର୍ବକାଳରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ; ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ ପଢ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣାନ୍ତି, ସେମାନେ ମନ, ବାଣୀ, କାୟର ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସ୍ଥୂଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ପାପ, ମହାପାପ ଓ ଅଲ୍ପପାପ, ମହା ଅପରାଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପାପମାନେ, ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଶତ୍ରୁମାନେ ନାଶ ପାଉଛନ୍ତି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ ମିଳେ। କୌଣସି ରୋଗ ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ଅପମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, ଅସମତୁଲ୍ୟ ଧନ, ଆୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ଶିକ୍ଷା ଓ ଶକ୍ତି ମିଳେ। ମହେଶ୍ୱର ତ୍ରିପୁରାକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦହି ଯିବା ପରେ, ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା ଦେବମାନଙ୍କର ସଭାକୁ ଉପଦେଶ କଲେ। ତାପରେ, ମହେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗର ରୂପରେ ରହିଲେ, ତାରକାଙ୍କ ନାତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ର ରହିଗଲେ। ତାରକାକ୍ଷ, ଦିତିପୁତ୍ର, କମଳାକ୍ଷ, ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀ ଦୈତ୍ୟନାଥ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହ ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବ, ମହାଦେବ ଓ ହରିଙ୍କୁ ଭ୍ରମରେ ତ୍ୟାଗ କରି, ସେମାନେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ନଗର ଓ ନିବାସୀମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ। ସେଠାରୁ, ସଦାଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ରୂପ ସଦା ପୂଜିତ ହେବା ଉଚିତ; ଦେବତାମାନେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂଜିତ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହେ।