ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ଧାମରେ, ଜଣେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସାଧକ ନିର୍ମଳ, ନିର୍ବିକଳ୍ପ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶାନ୍ତିର ଓ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଶିବଙ୍କର କୌଣସି ଲକ୍ଷଣ ନାହିଁ, ଏହି ଅବ୍ୟଞ୍ଜନୀୟ, ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ମଙ୍ଗଳମୟ, ନିର୍ଭର ନାହିଁ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଆରମ୍ଭ ଓ ନାଶ ରହିତ। ଏହି ଶିବ ମୁକ୍ତି, ନିର୍ବାଣ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ, ଅମୃତ ଓ ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଏବଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ପାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଶିବ ମହାନ ଆନନ୍ଦ, ପରମ ଆନନ୍ଦ, ଯୋଗର ଆନନ୍ଦ, କ୍ଲେଶ ରହିତ, ଗ୍ରହଣ ଓ ପରିତ୍ୟାଗ ଶୂନ୍ୟ, ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ। ଏହି ଶିବ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକାଶ ଏବଂ ଅଜ୍ଞେୟ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅଗୋଚର, ରୂପ ଶୂନ୍ୟ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ସର୍ବପରାତ୍ପର। ସମସ୍ତ ସୀମା ରହିତ, ଧ୍ୟାନ ଓ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ୟ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅନ୍ଧକାରର ପାରେ ଥିବା ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ। ଏପରି ମହାଦେବଙ୍କୁ ମନରେ କିମ୍ବା ହୃଦୟର କମଳରେ, କିମ୍ବା ନାଭିରେ ସଦାଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍, ଯିଏ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ସାର୍ବଭୌମ। ଶରୀରର ଭିତରେ, କନ୍ୟାସା ମାର୍ଗ କିମ୍ବା ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା, ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍, ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ। କ୍ରମେ କ୍ରମେ, କନ୍ୟାସା ମାର୍ଗ କିମ୍ବା ମଧ୍ୟମ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉପାୟରେ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି କୁମ୍ଭକ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍। ହୃଦୟ କିମ୍ବା ନାଭିରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗ କରି, ବତସି ଅଟ୍ତିସି ଥର ବାହାର କରି, କୁମ୍ଭକ କରିବା ଉଚିତ୍। ସରଳ ଏବଂ ସମ ଧ୍ୟାନରେ, ଶରୀର ଭିତରେ ଏକତ୍ୱରେ ଥିବା ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦୟ ହୁଏ, ତାହା ଅନୁଭବ କରିବା ଯାଏ। ଏହିପରି ଧ୍ୟାନରେ ନିଷ୍ଠିତ ଜ୍ଞାନୀ, ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଏକାଗ୍ରତା ଦ୍ୱାଦଶ ମାପ, ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାଦଶ ଏକାଗ୍ରତା। ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାଦଶ ଅବସ୍ଥା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମାଧି କୁହାଯାଏ; କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ, ସହଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସମାଧି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ବି କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ କାଳ ପରେ କିମ୍ବା ଶୀଘ୍ର, ଉଭୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏପରେ ଅଭ୍ୟାସୀଙ୍କୁ ଯୋଗର ବାଧା ପୁନଃ ଆସେ। ଏହି ବାଧାଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସ ଏବଂ ଗୁରୁଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱଂସ କରାଯାଏ। ପ୍ରଥମେ ଆସେ ଆଳସ୍ୟ, ପରେ ରୋଗର ଦୁଃଖ, ଅବିଧାନ, ସନ୍ଦେହ, ମନୋବିକଳ୍ପ। ଅବିଶ୍ୱାସ, ଅନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଗୋଚରତା, ଭ୍ରମ ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ପରେ ଆସେ; ଦୁଃଖିତା, ଅଯୋଗ୍ୟ କଥାରେ ଅଯୋଗ୍ୟତା, ଯୋଗ୍ୟ କଥାରେ ଯୋଗ୍ୟତା। ଯୋଗର ବାଧା ଦଶ ପ୍ରକାର: ଆଳସ୍ୟ, କ୍ରିୟାହୀନତା, ଦେହ ଓ ମନର ଭାର। ଦେହ ତତ୍ତ୍ୱର ବିକୃତି ଯୋଗୁ ରୋଗ, କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ରୋଗ; ଅବିଧାନ ହେଉଛି ସମାଧି ସାଧନର ଅନଧ୍ୟାନ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦୁଇ ପ୍ରଭାବରେ ଛୁଆଯାଇ, ସ୍ଥାନ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ ହୁଏ; ମନ ଅସ୍ଥିର ହେବା ଯୋଗୀମାନେ ଅବସ୍ଥିତ ହେବାର ଅଭାବ। ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ବି, ମନର ବନ୍ଧନ ଯୋଗୁ ଆସ୍ଥା ଓ ଅଭ୍ୟାସରେ ଅସ୍ଥିରତା ରହିଯାଏ। ମନ ଯଦି ଗୁରୁ, ଜ୍ଞାନ, ଆଚରଣ କିମ୍ବା ଶିବ ଓ ତଦ୍ବତ୍ ଉପରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ, ତେବେ ଭ୍ରମ ଜ୍ଞାନ ଭ୍ରାନ୍ତି ଦେଖାଯାଏ। ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟତ୍ୱରେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଅନ୍ତଃକ୍ଲେଶ, ଏହିପରି ବାହ୍ୟ କ୍ଲେଶ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଦେବୀୟ କାରଣରୁ ଦୁଃଖ ତୃତୀୟ ପ୍ରକାର, ଏହି ସମସ୍ତ ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ଘଟଣା; ଚିତ୍ତବିକ୍ଷେପ ଇଚ୍ଛା ବାଧା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଅତି ପରିତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ନିରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍; ତମୋ ଓ ରଜୋ ଦ୍ୱାରା ଛୁଆଯାଇଥିବା ଦୁଃଖ ହେଉଛି ଦୁର୍ମନସ୍। ମନରେ ଦୁଃଖ ଉଦୟ ହେଲେ, ଏହି ଦୁର୍ମନସ୍ କୁହାଯାଏ; ଯଥାଯଥ ଓ ଅଯଥ ଜିନିଷର ଭେଦ ବିଚାର ବିନା ଗ୍ରହଣ କରାଯିବା। ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟ ପ୍ରତି ଚଞ୍ଚଳତା ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ବାଧା; ଏହି ବାଧାଗୁଡ଼ିକ ଯୋଗର ପ୍ରମୁଖ ବାଧା। ଯିଏ ଅତି ପ୍ରବଳ ଉତ୍ସାହ ଧାରଣ କରେ, ସେଉଁଠି ଏହି ବାଧାଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚିତ ଧ୍ୱଂସ ହୁଏ; ବାଧା ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଯୋଗୀ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବେ। ଏହି ବାଧା ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ଯାହା ଅପୂର୍ଣ୍ଣତାର ଚିହ୍ନ। ପ୍ରଥମ ସିଦ୍ଧି ଅନୁଭୂତି, ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ରବଣ, ତୃତୀୟ ତଥ୍ୟ ଜ୍ଞାନ, ଚତୁର୍ଥ ଦର୍ଶନ, ପଞ୍ଚମ ରସାସ୍ୱାଦ, ଷଷ୍ଠ ଅନୁଭୂତି। ସ୍ୱଲ୍ପ ଅଲୌକିକ ଶକ୍ତିକୁ ବି ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ, ଏହି ତିନି ସିଦ୍ଧି—ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି, ଅନୁଭୂତି ଉଦୟ, ଏବଂ ଅନୁଭୂତିର ଅବସ୍ଥା—ଏହା ହିଁ ତଥ୍ୟ ସିଦ୍ଧି। ବିବେକକୁ ବୁଦ୍ଧି କୁହାଯାଏ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞେୟ ଜିନିଷ ବୁଝାଯାଏ, ସେହି ବୁଦ୍ଧି ତାହା ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଗୁପ୍ତ, ଅତୀତ, ଦୂର, ଭବିଷ୍ୟତ ଯେଉଁଠି ହେଉ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ସବୁଠାରେ, ସବୁବେଳେ, ଅନୁଭୂତି ସହିତ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଯୋଗୀ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସହଜରେ ବୁଝନ୍ତି। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ଅନ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ଧ୍ୱନି ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଏହି ହେଉଛି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭୂତି। ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦେଖି, ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଦର୍ଶନ ହୁଏ; ଦିବ୍ୟ ରସର ଜ୍ଞାନରେ, ଆନନ୍ଦ ସ୍୵ୟଂ ହୁଏ। ଏହିପରି ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା, ଯୋଗୀମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧର ସାର ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ଲୋକରେ, ଶରୀର ଭିତରେ, ଚଷଠି ପ୍ରକାରର ଗୁଣ ସମାନ ଭାବରେ ବାଧା ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ବାଧାରେ ମିଶିଥାଏ। ବାଧାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ସ୍ୱୟଂ ସଦା ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍: ଦାନବୀୟ, ପୃଥିବୀଜାତ, ଜଳଚର, ଯେଉଁଠି ରାକ୍ଷସ ନଗରରେ ମିଳେ। ଯକ୍ଷ ଲୋକରେ ଅଗ୍ନି ଗୁଣ ପ୍ରଧାନ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଲୋକରେ ବାୟୁ ଗୁଣ, ଇନ୍ଦ୍ର ଲୋକରେ ଆକାଶ ଗୁଣ, ସୋମ ଲୋକରେ ମନସିକ ଗୁଣ। ପ୍ରଜାପତି ଲୋକରେ ଅହଂକାର ରହିଛି; ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକରେ ପରମ ଜ୍ଞାନ; ପ୍ରଥମରେ ଅଠଟି ରୂପ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟରେ ଷୋହଳଟି ରୂପ ମିଳେ।