ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଯୋଗୀ, ନାଭି ତଳେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ୍ମ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିପାରେ, ଯାହା ତିନି ଆଙ୍ଗୁଳ ଆକୃତିର, ଏଠାରେ ଆଠ କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚଟି ପତ୍ର ଥାଏ । ସେଠି ଏକ ତ୍ରିକୋଣ ଆକୃତି ଅଛି, ଯାହା ଅଗ୍ନି ମଣ୍ଡଳ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ସହିତ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଅନୁସୂଚିତ ହୁଏ । ପ୍ରଥମେ ଅଗ୍ନି ମଣ୍ଡଳ, ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତା’ପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ମଣ୍ଡଳ ଏହି କ୍ରମରେ ରହିଛି, ଏବଂ ତା’ପରେ ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚାରି ପ୍ରକାର ଗୁଣ ରହିଛି । ଏହି ମଣ୍ଡଳ ଉପରେ ତିନି ଗୁଣକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଭିତରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ । ଏହି ଧ୍ୟାନ ସଠିକ୍ ଭାବେ କେବେ ନାଭି, କେବେ କଣ୍ଠ, କେବେ ଭୂରୁମଧ୍ୟ, କେବେ ଲାଲାଟ ମଧ୍ୟ ଓ କେବେ ମୂର୍ଧା ଉପରେ କରାଯିବା ଉଚିତ । ଦୁଇପତ୍ରିକା, ଷୋଳସ୍ପୋକ୍, ଦ୍ୱାଦଶସ୍ପୋକ୍, ଦଶସ୍ପୋକ୍, ଷଡ୍ଭୁଜି, ଚତୁର୍ଭୁଜି ପଦ୍ମରେ ଶିବଙ୍କୁ ଏହି କ୍ରମରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ । ସେହି ପଦ୍ମ କେବେ ସୁନା ରଙ୍ଗର, କେବେ ରାଜମହଳ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୟୋତିତ, କେବେ ଶୁଭ୍ର, କେବେ ବାରଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଚମକୁଥିବା, କେବେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଚକ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ । କେବେ ବିଦ୍ୟୁତ ଝଲକ ଭଳି ଅଞ୍ଚଳରେ, କେବେ ଅଗ୍ନି ରଙ୍ଗରେ କିମ୍ବା ବିଦ୍ୟୁତ ଚକ୍ର ଭଳି ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ । କେବେ ହୀରା ଟିପ୍ ଭଳି ଚମକୁଥିବା, କେବେ ପଦ୍ମରାଗ ଭଳି, କେବେ ନୀଳ-ରକ୍ତ ଚକ୍ର ଭିତରେ ଯୋଗୀ ଧ୍ୟାନ କରିଥାନ୍ତି । ଏହିପରି, ହୃଦୟରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ, ନାଭି ପଦ୍ମରେ ସଦାଶିବଙ୍କୁ, ଲାଲାଟରେ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖରଙ୍କୁ, ଭୂରୁମଧ୍ୟରେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ । ଦିବ୍ୟ, ଶାଶ୍ୱତ ସ୍ଥାନରେ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—ଏହି ଶିବ ନିର୍ମଳ, ଅଖଣ୍ଡ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତିର ଶ୍ରୁତି, ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ । ସେ ନିର୍ଲକ୍ଷଣ, ଅବର୍ଣ୍ୟ, ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଶୁଭ, ନିରାଧାର, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଅଜନ୍ମା ଓ ଅନଶ୍ୱର । ଏହିଠି ମୁକ୍ତି, ନିର୍ବାଣ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ, ଅମୃତ, ଅକ୍ଷୟ ବ୍ରହ୍ମ, ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଉପରେ ଅତିତ । ଏହିଠି ମହାନ ଆନନ୍ଦ, ପରମ ଆନନ୍ଦ, ଯୋଗ ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ, ଗ୍ରହଣ ଓ ତ୍ୟାଗ ଶୂନ୍ୟ, ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଶିବ । ଏହି ଶିବ ଜ୍ଞାନମୟ, ସ୍ୱୟଂଜ୍ଞାନ, ଅଜ୍ଞେୟ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ, ରୂପ ଶୂନ୍ୟ, ସତ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସର୍ବୋଚ୍ଚର ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ । ସମସ୍ତ ସୀମାରୁ ମୁକ୍ତ, ଧ୍ୟାନ ଓ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅନ୍ଧକାର ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ । ଏପରି, ମନରେ କିମ୍ବା ହୃଦୟ ପଦ୍ମରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ, ନାଭିରେ ସଦାଶିବଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଠାକୁଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ । ଶିବ, ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ତାଙ୍କୁ କନ୍ୟାସା ପଥ କିମ୍ବା ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ । ଏହି କନ୍ୟାସା ପଥ କିମ୍ବା ମଧ୍ୟମା ପଥ କିମ୍ବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ୍ଧତି ଦ୍ୱାରା କ୍ରମେ କ୍ରମେ କୁମ୍ଭକ ଅଭ୍ୟାସ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି । ଏହି ଅଭ୍ୟାସରେ, ହୃଦୟ କିମ୍ବା ନାଭିରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ଅନୁଶ୍ୱାସ ଓ ପ୍ରଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗ କରି, ବାତାସ ତିରିଶି ଦୁଇଥର ବାହାର କରି କୁମ୍ଭକ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ । ସମତା ଓ ଦ୍ରୁଢ ଧ୍ୟାନରେ ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ ଏକତା ଅନୁଭବ ହୁଏ ଏବଂ ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱ ସେଠାରେ ଉଦିତ ହୁଏ, ତାହା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ । ଏହିପରି ଧ୍ୟାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଏଠି ଏକାଗ୍ରତା ଦ୍ୱାଦଶ ମାପ, ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାଦଶ ଏକାଗ୍ରତା । ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାଦଶ ସ୍ଥିତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମାଧି କୁହାଯାଏ; କିମ୍ବା, ଏହା ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସ୍ଵତଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା, ଦୁଇ ଭଳି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି, ବହୁ ସମୟ ପରେ କିମ୍ବା ଶୀଘ୍ର; ଏହିପରି ଅଭ୍ୟାସରେ ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଖରେ ପୁନଃ ବାଧା ଆସିଥାଏ । ଏହି ବାଧା ଉନ୍ମୂଳନ ହୁଏ ପୁନଃପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଗୁରୁଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା । ପ୍ରଥମେ ଅଳସ୍ୟ ଆସେ, ପରେ ରୋଗ ଦ୍ୱାରା ପୀଡା, ତା’ପରେ ଅସାବଧାନତା, ସନ୍ଦେହ, ଏବଂ ମନର ଅସ୍ଥିରତା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ । ଅନୁସ୍ଥାନରେ ଅକ୍ରମାଣ, ଅନୁଭୂତି ଅଭାବ, ଭ୍ରମ, ଏବଂ ତିନିପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଆସେ; ନିରାଶା, ଅଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରତି ଅଯୋଗ୍ୟତା ଓ ଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରତି ଯୋଗ୍ୟତା ଦେଖାଯାଏ । ଯୋଗରେ ଦଶପ୍ରକାର ବାଧା ଆସେ: ଅଳସ୍ୟ, କ୍ରିୟା ଅଭାବ, ଦେହ ଓ ମନ ଭାର । ଦେହିକ ତତ୍ତ୍ୱ ଅସମତୁଳନ, କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଜନିତ ରୋଗ, ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଜନିତ ରୋଗ; ଅସାବଧାନତା ହେଉଛି ସମାଧି ଉପାୟର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚିନ୍ତନ ଅଭାବ । ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପୃଶିତ ହୋଇ ସ୍ଥାନ ବିଷୟର ସନ୍ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ମନ ଅସ୍ଥିରତା ହେଉଛି ଯୋଗୀଙ୍କ ସ୍ଥିତି ଅଭାବ । ଅବସ୍ଥା ଲାଭ କଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅଭାବ ଓ ଅଭ୍ୟାସରେ ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖାଯାଏ । ଗୁରୁ, ଜ୍ଞାନ, ଆଚରଣ କିମ୍ବା ଶିବ ଏବଂ ଏହାଦିକରେ ମନ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ, ଭ୍ରମ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଆତ୍ମା ନୁହେଁ ଯାହାରେ ତାହାକୁ ଆତ୍ମା ଭାବିବା, ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ବେଦନା ଓ ବାହ୍ୟ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ । ଦେବୀୟ କାରଣରୁ ଆସିଥିବା ତୃତୀୟ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାଭାବିକ, ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ଅବରୋଧ ଦ୍ୱାରା ମନ ଅସ୍ଥିରତା ଆସେ । ନିରାଶାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ; ତାମସିକ ଓ ରାଜସିକ ଭାବରେ ନିରାଶା ଦୁର୍ମନସ୍ ଭାବିତ ହୁଏ । ନିରାଶା ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଦୁର୍ମନସ୍ କୁହାଯାଏ; ଯୋଗ୍ୟ ଅଯୋଗ୍ୟ ବିଚାର ବିନା ଜୋରକରି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟ ପ୍ରତି ଅଶାନ୍ତି ଯୋଗୀଙ୍କୁ ବାଧା ଦେଉଛି; ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଯୋଗର ବାଧା ଅଟୁଟ । ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉତ୍ସାହି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବାଧା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଶ୍ୱର; ବାଧା ନଶ୍ୱର ହେଲେ, ଯୋଗୀ ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତି । ଏହାପରେ ବିଭିନ୍ନ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତାର ଚିହ୍ନ; ପ୍ରଥମ ସିଦ୍ଧି ହେଉଛି ଅନୁଭୂତି, ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ଶ୍ରବଣ ।