ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଶ୍ରୋତାମାନେ, ଦ୍ୱାପରଯୁଗର ଶେଷରେ ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ପୂଜିତ କରାଯାଉଥିଲା—ସେ ଥିଲେ କାଳରାତ୍ରୀ, ମହାମାୟା, ରେବତୀ, ଭୂତନାୟିକା। ଏହି ଦେବୀଙ୍କୁ ଆଉ ଅନେକ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ: ଗୌତମୀ, କୌଶିକୀ, ଆର୍ୟା, ଚଣ୍ଡୀ, କାତ୍ୟାୟନୀ, ସତୀ, କୁମାରୀ, ଯାଦବୀ, ଦେବୀ, ବରଦା, କୃଷ୍ଣପିଙ୍ଗଳା। ସେ ଯଜ୍ଞ କୁଶ ଧାରଣ କରିଥିବା, ତ୍ରିଶୂଳ ଧାରୀଣୀ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ, ମହେନ୍ଦ୍ର ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭଉଣୀ, ଏବଂ ଦୃଷଦ୍ୱତୀ ନଦୀରେ ଏକତ୍ରିଶୂଳ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ସେ ଅଜୟା, ବହୁବାହୁଳା, ଦୃଢ଼, ସିଂହ ଉପରେ ଆସୀନା, ଶୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିଥିଲେ, ମହାମହିଷାସୁରଙ୍କୁ ଓ ଦମନ କରିଥିଲେ। ଅପରାଜିତା, ଵିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତରେ ବିହାର କରୁଥିବା, ଶକ୍ତିଶାଳି, ଗଣପତି, ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବୀଙ୍କ ନାମ ଅନୁକ୍ରମରେ ପ୍ରସ୍ତାବିତ। ଭଦ୍ରକାଳୀଙ୍କ ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଯେଉଁମାନେ ପଢ଼ନ୍ତି, ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ପାପ ନାହିଁ। ଜଙ୍ଗଲ, ପାହାଡ଼, ସହର କିମ୍ବା ଘରେ, ଜଳ କିମ୍ବା ଭୂମିରେ, ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ନାମର ସ୍ମରଣ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ। ବିଶେଷକରି ବାଘ, ମଗର, ଚୋର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନରେ, ସମସ୍ତ ବିପଦରେ ଏହି ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଶିଶୁମାନେ ଯଦି ଦେବତା, ଗ୍ରହ, ଭୂତ, କିମ୍ବା ରୋଗ ମାତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏହି ସୁରକ୍ଷା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ମହାଦେବୀଙ୍କ ଦୁଇଟି ଅଂଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଜ୍ଞାନ ଓ ଶ୍ରୀ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ହଜାର ହଜାର ଦେବୀ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି। ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ଦେବ, ସତ୍ୟ ରୁଦ୍ର, ମହେଶ୍ଵର, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ସ୍ଥିତି ନେଇଥିଲେ। ଏହି ରୁଦ୍ର, ଯିଏ ପଶୁପତି, ତିନି ଏକଦା ତ୍ରିପୁର ନଗରକୁ ଦାହ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତାଙ୍କର ପଶୁ ସମାନ ହୋଇଗଲେ। ଏହି ମୂଳ ସୃଷ୍ଟିର ମଙ୍ଗଳମୟ ଉପାଖ୍ୟାନ ଯିଏ ପଢ଼ନ୍ତି, ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦ୍ୱାରା ପଢ଼ାଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ତେବେ, ଏଠାରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—"ପଶୁପତି, ମହାଦେବ, କିପରି ତ୍ରିପୁରା ନଗରକୁ ଏକା ତୀରେ ଦାହ କଲେ? ଏବଂ କିପରି ଦେବତାମାନେ, ବ୍ରହ୍ମା ସହିତ, ପଶୁ ହେଲେ? ମାୟାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ଏକ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ନଗର ତିଆରି ହୋଇଥିଲା। ସୁର୍ଯ୍ୟମୟ, ରୌପ୍ୟମୟ ଓ ଦିବ୍ୟ ଲୋହମୟ ତିନିଟି ନଗର, ଯାହାକୁ ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ଦେବ ଦାହ କରିଥିଲେ। ଭଗଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ନାଶକ ମହାଦେବ କିପରି ଏକ ଦିବ୍ୟ ତୀରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏକାସାଥିରେ ଦାହ କଲେ?" "ଏହି ତ୍ରିପୁରା ନଗର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦାହ ହୋଇନଥିଲା। ଏହି ତ୍ରିପୁରା ନଗରର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବରଦାନ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଥିଲୁ। ଏବେ ଦୟାକରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ରିପୁରା ଦାହ ଉପାଖ୍ୟାନ କୁହନ୍ତୁ।" ଏପରି ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ସୂତ ମୁନି, ଯିଏ ବ୍ୟାସଙ୍କଠାରୁ ଏହି କଥା ଶୁଣିଥିଲେ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ମହାନ ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ କହିଲେ—ଏହି ତିନି ଲୋକ ଶାପରେ ପଡ଼ି, ମନ, ବାଚା ଓ କାୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଦିନରେ ତାରକାସୁର, ତାରାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କର ପରିବାର ସହ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ କଠିନତାରେ ବିଧ୍ୱଂସ ହୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ—ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀ, ତାରକାକ୍ଷ, ଓ କମଳାକ୍ଷ—ଏହି ମହାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବମାନେ ଉତ୍କଟ ତପସ୍ୟା କଲେ। ସେମାନେ ଦୀଘର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରି, ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ରହି, ନିଜ ଦେହକୁ କଠୋର ତ୍ୟାଗରେ ଦୁଃଖିତ କରିଲେ। ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ବରଦାନ ଦେଲେ—"ତୁମମାନଙ୍କୁ କେହି ପ୍ରାଣୀ ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ।" ସେମାନେ ଏହି ବର ମାଗି ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ହେ ଜଗତ୍ପତି, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ଆମେ ପୃଥିବୀରେ ପୁରାତନ ତିନିଟି ନଗରରେ ରହିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।" "ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ଆମେ ଏକାଠି ହେବା, ଏବଂ ସେହି ସମୟରେ ଏହି ତିନିଟି ନଗର ଏକ ହେବ। ଯେଉଁ ଏକମାତ୍ର ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ଏକତ୍ରିତ ନଗରକୁ ଏକା ତୀରେ ଧ୍ୱଂସ କରିପାରିବେ, ସେଉଁଥିରେ ଆମର ମୃତ୍ୟୁ ହେଉ।" ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, "ତଥାସ୍ତୁ," ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ। ଏପରେ ଦାନବ ଶିଳ୍ପୀ ମାୟା ନିଜ ତପସ୍ୟାରେ ଏହି ତିନିଟି ପୁରାତନ ନଗର ତିଆରି କଲେ। ଏଠାରେ ଗଗନରେ ସୁନାର ଏକ ନଗର, ମଧ୍ୟ ଆକାଶରେ ରୌପ୍ୟର ଏକ ନଗର, ଓ ପୃଥିବୀରେ ଲୋହର ଏକ ନଗର ତିଆରି ହେଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ନଗର ଶତ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ପ୍ରସ୍ତ ଥିଲା। ସୁନାର ନଗର ଥିଲା ତାରକାକ୍ଷଙ୍କ, ରୌପ୍ୟର ନଗର କମଳାକ୍ଷଙ୍କ, ଏବଂ ଲୋହର ନଗର ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀଙ୍କ। ଏହି ତିନିଟି ଅତିଶୟ ଦୁର୍ଗମ ନଗର ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଏଠାରେ ମାୟା, ଦାନବ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଗର୍ବିତ ହୋଇ ବସିଲେ। ସୁନା, ରୌପ୍ୟ ଓ କଳା ଲୋହର ଏହି ତିନିଟି ନଗରରେ ମାୟା ନିଜ ନିବାସ ତିଆରି କରିବା ସହିତ ବସିଲେ। ଏଭଳି ଦାନବମାନେ ପାଇଁ ଏହି ତିନିଟି ପୁରାତନ ଦୁର୍ଗ ତିଆରି ହେଲା, ଯାହା ଅନ୍ୟ ଏକ ତ୍ରିପୁରା ଲୋକ ସମାନ। ଏହି ତିନିଟି ନଗର ତିଆରି ହେବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଦାନବ ଏହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ତିନି ଲୋକରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ। ସେହି ତିନିଟି ନଗର କଳ୍ପବୃକ୍ଷ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ବିଭିନ୍ନ ଭବ୍ୟ ମହଳ, ମଣିମୟ ଜାଲରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଥିଲା। ଦିବ୍ୟ ମହଳ, ଉଚ୍ଚ ଦ୍ୱାରପାଳି, କୈଳାସ ପର୍ବତ ଶିଖର ସମାନ, ତ୍ରିପୁରା ଏହି ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଚନାରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଭାବେ ଦାନବମାନେ ତିନିଟି ଅପୂର୍ବ ଦୁର୍ଗରେ ବସି, ତିନି ଲୋକରେ ଅପରାଜିତ ଶକ୍ତିରେ ଉତ୍କଟ ହୋଇ ରହିଲେ।