ଚିତି ହେଉଛି ସେଇ ଶକ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭୋଗ ପାଇଁ ସଂଗ୍ରହ କରେ। ସ୍ମୃତି ହେଉଛି ସେଇ ଶକ୍ତି, ଯାହା ସବୁକୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ଏବଂ ସଂବିତ ହେଉଛି ସେଇ ଶକ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ଜଣାଯାଏ। ଖ୍ୟାତି ହେଉଛି ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ଜଣାଯାଏ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାୟରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଈଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱଙ୍କ ମାଲିକ, ସେ ସବୁକିଛି ଜାଣନ୍ତି। ମତି ହେଉଛି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତି ଚିନ୍ତା କରେ, ବୁଝିବା ଚେଷ୍ଟା କରେ। ଯାହା ଅର୍ଥକୁ ବୁଝାଏ, ତାକୁ ବୁଦ୍ଧି କୁହାଯାଏ। ଏହି ବୁଦ୍ଧିର ପ୍ରକାଶ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ସାଧିତ ହୁଏ। ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦୋଷକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ, ଏହିକୁ ଯମ କୁହାଯାଏ। ଧାରଣା ଓ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଦ୍ୱାରା ପାପ ନଶ୍ୱ ହୁଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପାଦାନକୁ ବିଷ ବୋଲି ଭାବି, ଅଲ୍ପ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ବୀ ଜ୍ଞାନର ବୃଦ୍ଧି କରିଥାଏ। ଯଥାଯଥ ସ୍ଥିତିକୁ ଅଧିଗମନ କରି, ଯୋଗର ଏଠି ଅଙ୍ଗକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଯୋଗସାଧନା ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ଆସନ ନେଇ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଅନୁଚିତ ସମୟରେ ଯୋଗ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ଶୁଷ୍କ ପତ୍ର ରାଶି, ପ୍ରାଣୀମାନେ ଥିବା ସ୍ଥାନ, ଶ୍ମଶାନ, ଭଙ୍ଗା ଗୋଶାଳା, ବା ଚଉରାହାରେ—ଏମିତି ସ୍ଥାନରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଶବ୍ଦ, ଭୟ, ପିପିଳିକା ରାଶି, ଅପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ରହୁଥିବା ସ୍ଥାନ, କିମ୍ବା ମାଛି-ମଶା ଆଦି ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଶରୀରୀକ କଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଚିତ୍ତବିକ୍ଷେପ ଅଛି, ସେଠି ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବରଂ ଗୁପ୍ତ, ଶୁଭ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ସ୍ଥାନ, ପର୍ବତ ଗୁହା, କ୍ଷେତ୍ର, ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନ, ସୁନ୍ଦର ଅରଣ୍ୟ, ଘରେ ଶୁଭ ସ୍ଥାନ, ପ୍ରାଣୀମୁକ୍ତ ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନ ଉପଯୁକ୍ତ। ଶୁଦ୍ଧ, ଭଲଭାବେ ଲେପା, ଭଲଭାବେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ, ଦର୍ପଣ ଭିତର ପରି ଅଭ୍ରାନ୍ତ ଏବଂ କଳାଗରୁ ଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିବା ସ୍ଥାନ ଉପଯୁକ୍ତ। ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଛତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆଛାଦିତ, ଫଳ ଓ କୋମଳ ପତ୍ର ତଳେ ଏବଂ କୁଶ ଓ ପୁଷ୍ପରେ ସଜିତ ସ୍ଥାନ ଉପଯୁକ୍ତ। ଏପରି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଠିକ୍ ଭାବେ ବସି, ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁ, ପରେ ଭବ, ଦେବୀ ଓ ବିନାୟକଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଯୋଗର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଯୋଗଜ୍ଞାନୀ, ଯୋଗୀଶ୍ୱର ଓ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ସ୍ୱସ୍ତିକ, ବନ୍ଧ, ପଦ୍ମ, କିମ୍ବା ଅର୍ଧପଦ୍ମ ଆସନ ନେଇ ଯୋଗରେ ଏକତ୍ରିତ ହେବା ଉଚିତ। ଦୁଇ ଘୁଁଡ଼ି ସମତଳ କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ଘୁଁଡ଼ି ସହିତ, ଶରୀରକୁ ଦୃଢ଼ ଓ ନିଶ୍ଚଳ କରି, ଦୁଇ ପାଦକୁ ଏକସাথে ଆଣି, ମୁହଁ ବନ୍ଦ କରି, ଚକ୍ଷୁକୁ ସଂଯମ କରି, ବକ୍ଷସ୍ଥଳକୁ ସିଧା ରଖି, ଗୁପ୍ତେନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଗୋଡ଼ ତଳ ସହିତ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ଉଚିତ। ମୁଣ୍ଡକୁ ଅଲ୍ପ ଉଠାଇ, ଦାନ୍ତକୁ ଛୁଁଆଇ ନ ରଖି, ନାକର ଟିପ୍ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଅନ୍ୟ କୋଣକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତମସକୁ ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା, ରଜସକୁ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆବରଣ କରି, ସତ୍ତ୍ୱରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ, ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ, ଓଁକାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିପାଦିତ ଶୁଦ୍ଧ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରୂପକୁ, ପଦ୍ମର ମଧ୍ୟରେ, ଦିପର ଶିଖା ପରି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। କିମ୍ବା, ନାଭି ତଳେ ତିନି ଆଙ୍ଗୁଠି ପରିମାଣର ଏକ ଅଷ୍ଟଦଳି କିମ୍ବା ପଞ୍ଚଦଳି ପଦ୍ମରେ ଧ୍ୟାନ କରିପାରିବେ। ଏହି ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ରିକୋଣ ଆକୃତି, ଅଗ୍ନି ମଣ୍ଡଳ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ସହିତ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିମାନ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ଅଗ୍ନି, ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ମଣ୍ଡଳକୁ ଏହି କ୍ରମରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ତାଳେ ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚତୁର୍ବର୍ଗକୁ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ମଣ୍ଡଳ ଉପରେ ତିନି ଗୁଣକୁ ବିଚାର କରି, ସତ୍ତ୍ୱରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ, ଶିବଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ସହିତ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ନାଭି, କଣ୍ଠ, ଭ୍ରୁମଧ୍ୟ, ଲଳାଟ, କିମ୍ବା ମୂର୍ଧା ଉପରେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିପାରିବେ। ପଦ୍ମର ଦୁଇ, ସୋଳ, ବାର, ଦଶ, ଛଅ କିମ୍ବା ଚାରି ପତ୍ରରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ସେହି ପଦ୍ମ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ, ରଜପ୍ରାସାଦ ପରି, ଶୁଦ୍ଧ ଧଳା, ବାରଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳ ପରି ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇପାରେ। କିମ୍ବା ବିଜୁଳି ଚମକ ପରି ଥିବା ସ୍ଥାନରେ, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ରଙ୍ଗରେ, ବିଜୁଳି ଚକ୍ର ପରି ଧ୍ୟାନ କରିପାରିବେ। ହୀରା ଟିପ୍ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ପଦ୍ମରାଗ କିମ୍ବା ନୀଳ-ଲାଲ ଚକ୍ରରେ ଯୋଗୀ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ହୃଦୟରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ, ନାଭିର ପଦ୍ମରେ ସଦାଶିବଙ୍କୁ, ଲଳାଟରେ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖରଙ୍କୁ, ଭ୍ରୁମଧ୍ୟରେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଦିବ୍ୟ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ସ୍ଥାନରେ ଶୁଦ୍ଧ, ନିର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଶାନ୍ତ, ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ସେ ଗୁଣହୀନ, ଅବର୍ଣ୍ୟ, ସବୁଠାରୁ ସୁକ୍ଷ୍ମ, ଶୁଭ, ଆଧାରହୀନ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଅଜନ୍ମା ଓ ଅବିନାଶୀ। ସେ ମୋକ୍ଷ, ନିର୍ବାଣ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ, ଅମୃତ, ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ରହିତ। ସେ ମହାନନ୍ଦ, ପରାନନ୍ଦ, ଯୋଗାନନ୍ଦ, ଦୁଃଖରହିତ, ଗ୍ରହଣ-ତ୍ୟାଗ ଶୂନ୍ୟ, ସୁକ୍ଷ୍ମତମ ଶିବ। ଏହି ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ଶିବ ସ୍ୱୟଂଜ୍ଞାନ, ଅଜ୍ଞାନୀୟ, ପରମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ, ଅରୂପ, ପରାତ୍ପର। ସେ ସମସ୍ତ ସୀମାରୁ ମୁକ୍ତ, ଧ୍ୟାନ ଓ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅନ୍ଧକାର ପାରେ ନିଶ୍ଚିତ। ଏପରି ମହାଦେବଙ୍କୁ ମନରେ କିମ୍ବା ହୃଦୟ ପଦ୍ମରେ, କିମ୍ବା ନାଭିରେ ସଦାଶିବଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ସାର୍ବଭୌମ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଶରୀର ଭିତରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ, ବ୍ୟାପ୍ତ ଶିବଙ୍କୁ କନ୍ୟାସା ମାର୍ଗ କିମ୍ବା ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଗତି ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ପଦେ ପଦେ କନ୍ୟାସା ମାର୍ଗ, ମଧ୍ୟମ ମାର୍ଗ କିମ୍ବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା, କୁମ୍ଭକ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ହୃଦୟ କିମ୍ବା ନାଭିରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ୟ ଏକତିସ ବାର ଶ୍ୱାସ ବାହାର କରି, ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଓ ନିଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗ କରି, କୁମ୍ଭକ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।