ଏକ ପବିତ୍ର ଗ୍ୟାନ ଗଥାରେ, ପ୍ରାଣବାୟୁର ଦଶ ରୂପର ବିଶୁଦ୍ଧତା ବିବର୍ଣ୍ତି ହେଉଛି। ନାଗ, କୂର୍ମ, କୃକଳ, ଦେବଦତ୍ତ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ବାୟୁ ଶୁଭ୍ରତାର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପ୍ରାଣ ବାୟୁ ଦେହ ଚଳାପାଇଁ କାରଣ ହେଉଥିବାରୁ ଏହାକୁ ‘ପ୍ରାଣ’ କୁହାଯାଏ; ଆପାନ ବାୟୁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବାରେ ସହଯୋଗ କରେ। ବ୍ୟାନ ବାୟୁ ଦେହର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଥାଏ, ଏହା ରୋଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେହ ଚଳାପାଇଁ ଉତ୍ତେଜନା ଦେଇଥାଏ; ଏହି ଉତ୍ତେଜନାକୁ ‘ଉଦାନ’ କୁହାଯାଏ। ସମାନ ବାୟୁ ଦେହର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ସମତୁଳିତ କରିଥାଏ। ଏହି ପାଞ୍ଚ ବାୟୁ ଏପରି ନାମରେ ପରିଚିତ। ନାଗ ବାୟୁ ଡକା ଦେବାରେ, କୂର୍ମ ବାୟୁ ଚକୁ ଖୋଲିବାରେ, କୃକଳ ଖାଦ୍ୟ ଅଭିଳାଷା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବାରେ, ଦେବଦତ୍ତ ଉବା ଦେବାରେ, ଧନଞ୍ଜୟ ବାୟୁ ମହାଶବ୍ଦ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ଦେହରେ ବ୍ୟାପି ରହିଥାଏ। ଏହି ଦଶ ବାୟୁର ଶୁଭ୍ରତା ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ। ଚତୁର୍ଥ ବିଶେଷ ନାମ ଚାରି ଉପାଦାନ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଛି। ବିଶ୍ୱ, ମହାନ, ପ୍ରଜ୍ଞା, ମନସ, ବ୍ରହ୍ମା, ଚିତି, ସ୍ମୃତି, ଖ୍ୟାତି, ସଂବିତ, ଏବଂ ତାପରେ ଈଶ୍ୱର ଓ ମତି—ଏହି ନାମଗୁଡିକ ବୁଦ୍ଧି ଓ ମହାତ୍ମା ରୂପରେ ପରିଚିତ। ବୁଦ୍ଧିର ଶୁଭ୍ରତା ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ। ବିଶ୍ୱ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱତାର ଅବସ୍ଥା, ମହାନ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଉପାଦାନର ଆଗୁଆ ଏବଂ ମାପରେ ସର୍ବାଧିକ। ଏହା ଗ୍ୟାନର ଗୁହା ଓ ମାପ ହେଉଛି, ଯାହାରୁ ମନ ଚିନ୍ତା କରେ; ଏହାର ବିଶାଳତା ଓ ବିସ୍ତାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମା ନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ଚିତି ହେଉଛି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭୋଗ ପାଇଁ ସଂଗ୍ରହ କରିଥିବା, ସ୍ମୃତି ହେଉଛି ସ୍ମରଣ କରିବାରେ, ସଂବିତ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଣାଯାଏ। ଖ୍ୟାତି ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ କିଛି ଜଣାଯାଏ; ଈଶ୍ୱର ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଉପାଦାନର ନାୟକ, ଯିଏ ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣିଥାଏ। ମତି ଦ୍ୱାରା ଚିନ୍ତା ଓ ବିଚାର କରାଯାଏ; ଅର୍ଥ ଉପଲବ୍ଧ କରାଯାଏ, ଏହି ବୁଦ୍ଧି ନାମରେ ପରିଚିତ। ବୁଦ୍ଧିର ଶୁଭ୍ରତା ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ; ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦୋଷ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହୁଏ, ଏହାକୁ ‘ୟମ’ କୁହାଯାଏ। ଧାରଣା ଓ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଦ୍ୱାରା ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗବସ୍ତୁକୁ ବିଷ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ଅଧିପତିତ୍ୱ ନଥିବା ଗୁଣ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୱୀ ଜ୍ଞାନର ବୃଦ୍ଧି କରିଥାଏ; ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଉପଲବ୍ଧ କରି, ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଯୋଗର ପ୍ରାକ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ। ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଆସନ ଲାଭ କରି, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଅସମୟରେ ଯୋଗ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖି ନାହିଁ। ଅଗ୍ନି ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଜଳ, ଶୁଷ୍କ ପତ୍ରର ଗୁଡିକ, ପ୍ରାଣୀର ଉପସ୍ଥିତି, ଶ୍ମଶାନ, ଭଙ୍ଗା ଗୋଶାଳା, ବା ଚଉକ ରାସ୍ତାରେ, ଶବ୍ଦ ଓ ଭୟର ସ୍ଥାନ, ପିପିଳିକା ଗୁଡିକ, ଅଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଥାନ, ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିବା, କିମ୍ବା କୀଟପତଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ—ଏପରି ସ୍ଥାନରେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଦେହ ଯନ୍ତ୍ରଣା କିମ୍ବା ମନ ଉତ୍ତେଜନା ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ନ କରିବା ଉଚିତ। ବରଂ, ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ, ଅପୂର୍ବ ଶୁଭ୍ର, ମନୋହର, ଉପାୟୁକ୍ତ ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ, କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଅପୂର୍ବ ଜଙ୍ଗଲରେ, ଘରର ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ, ପ୍ରାଣୀ ନଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ପବିତ୍ର, ଭଲ ଲିପି ହୋଇଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଉଷାଟି ହୋଇଥିବା, ଅନ୍ତର ଦୃପ୍ତି ଭଳି ଚମକୁଥିବା, ଶୁଭ୍ର ଅଗର ଗନ୍ଧରେ ମହକିଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଚତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମହିମାମୟ, ମୂଳରେ ଫଳ ଓ କୋମଳ ପତ୍ର ଥିବା, ଶୁଭ୍ର କୁଶ ଓ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ସ୍ଥାନରେ, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ବସି, ଯୋଗର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁଙ୍କୁ, ପରେ ଭବା, ଦେବୀ ଓ ବିନାୟକଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଯୋଗ ଜ୍ଞାନୀ ଯୋଗର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଯୋଗୀଙ୍କ ନାୟକ ଓ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ, ସ୍ୱସ୍ତିକ, ବନ୍ଧ, ପଦ୍ମ, କିମ୍ବା ଅର୍ଧପଦ୍ମ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି, ଦୁଇ ଘୁଁଡି ସମାନ କିମ୍ବା ଏକ ଘୁଁଡି ଉପରେ, ଦୁଇ ପା ଏକାଠି କରି, ଶାନ୍ତ ଓ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିବା ଉଚିତ। ମୁହଁ ବନ୍ଦ, ଚକୁ ଦମିତ, ଛାତି ସିଧା, ଗୋଡ଼ ହେଲ୍ ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁରକ୍ଷିତ, ମୁଣ୍ଡ ଅଳ୍ପ ଉଠାଇ, ଦାନ୍ତ ଏକାଠି ନ ହେବା, ନାକର ଟିପ୍ରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଚାରିପାଖ ଦେଖିବା ନୁହେଁ। ତମକୁ ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ଢାକି, ରଜସ୍ କୁ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଢାକି, ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଶିବ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଓମ୍ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁଭ୍ର ଆକୃତି, ଦୀପ ଶିଖା ଭଳି, ପଦ୍ମର ମଧ୍ୟରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। କିମ୍ବା, ନାଭି ତଳେ ତିନି ଆଙ୍ଗୁଠି ଆକାରର ଅଷ୍ଟ କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ ପତ୍ରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ୍ମରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ତ୍ରିକୋଣ ଆକୃତି, ଅଗ୍ନି ମଣ୍ଡଳ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ—ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିକ୍ରମରେ—ଏହି ମଣ୍ଡଳଗୁଡିକୁ ନାଭି ତଳେ ରଖି ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚତୁର୍ଥ ଗୁଣ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ମଣ୍ଡଳ ଉପରେ ତିନି ଗୁଣକୁ କ୍ରମରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ରୁଦ୍ର ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ନାଭି, କଣ୍ଠ, ଭ୍ରୁମଧ୍ୟ, ମାଉଁ ମଧ୍ୟ, କିମ୍ବା ମୁଣ୍ଡ ଶିର ଉପରେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଦୁଇ ପତ୍ର, ଶୋଳ ଶଳା, ଦ୍ୱାଦଶ ଶଳା, ଦଶ ଶଳା, ଛଅ କୋଣା, ଚାରି କୋଣା ପଦ୍ମରେ କ୍ରମରେ ଶିବ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ସୁଯୋଗ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହା ସୁନା ଭଳି, ରାଜପ୍ରାସାଦ ଭଳି, ଶୁଭ୍ର ଭଳି, ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି, କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର ଚକ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଇପାରେ। ବିଜୁଳି ଚମକ ଭଳି ସ୍ଥାନରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା, ଅଗ୍ନି ରଙ୍ଗ କିମ୍ବା ବିଜୁଳି ଚକ୍ର ଭଳି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।