ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଚିନ୍ତନରେ ପ୍ରଥମେ ଗୋ adi ପଥଭ୍ରଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ପରେ ତିନିଅଟି ସତ୍ତ୍ୱିକ ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା । ଏହି ତୃତୀୟ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଉର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ଉପରକୁ ଗତି କରେ । ଏହି ଉର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ୍ ଜନ୍ମମାନେ ସ୍ୱଭାବରେ ଆନନ୍ଦମୟ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଭିତରେ ବାହାରେ ଦୁଇଁଠୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ । ସତ୍ତ୍ୱ ଯୋଗରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବାରୁ ଏହାକୁ ସତ୍ତ୍ୱଜ ଉର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ୍ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ ଓ ଦେବସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ପରିଚିତ । ଏହି ଉର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ୍ ଜନ୍ମମାନେ ଦୁଇଁଠୁ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି । ଏହି ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ପରେ, କୃପାମୟ ବ୍ରହ୍ମା ଖୁସି ହେଲେ ଓ ପୁନି ଅନ୍ୟ ଏକ ସୃଷ୍ଟି ଚିନ୍ତନ କଲେ । ସତ୍ୟ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ସେ ବ୍ୟବହାରିକ ସୃଷ୍ଟି ଉପଜିଲେ, ଯାହାକୁ ଅଗ୍ରସ୍ରୋତସ୍ ବୋଲାଯାଏ, କାରଣ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ସାମ୍ନାକୁ ଚାଲିଥାଏ । ଏହି ସୃଷ୍ଟି ରଜୋଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ, ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧକାର ମିଶ୍ରିତ, ଏବଂ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରିୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ । ମାନବମାନେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ଅନ୍ତଃପ୍ରଭା ଓ ବାହ୍ୟପ୍ରଭା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଓ ଅଷ୍ଟବିଧ ରୂପରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ ନେଇ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ମାନବମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ସମାନ ସିଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଥାନ୍ତି, ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ ଅଗ୍ନିସ୍ରୋତସ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ପଞ୍ଚମ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି କୃପାମୟ ସୃଷ୍ଟି, ଯାହା ଚାରି ପ୍ରକାର ରୂପରେ ବିସ୍ତାରିତ—ପ୍ରତିପ୍ରବାହ, ଶକ୍ତି, ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ତୃପ୍ତି । ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତିପ୍ରବାହ ଦ୍ୱାରା, ପଶୁମାନେ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ମାନବମାନେ ସିଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଓ ଋଷି ଦେବତାମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । ଏଭଳି ଏହି ପ୍ରାଥମିକ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି, ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟିକୁ ନବମ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଷଷ୍ଠ ସୃଷ୍ଟି ଏପରି ଚିହ୍ନିତ । ସେମାନେ ଜାଣନ୍ତି କେଉଁଠି ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଭୂତ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ହୁଏ, ଏବଂ ସପ୍ତମ ସୃଷ୍ଟିକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି । ସମସ୍ତେ ଗ୍ରାହକ, ବିଭାଗରେ ଲିନ୍, ରସାସ୍ବାଦୀ, ଅସ୍ଥିର ଚରିତ୍ର ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ଆରମ୍ଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ । ପ୍ରତିପ୍ରବାହ ଓ ଶକ୍ତି ଅଭାବରେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱାଦି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ; ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିକୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଓ ତୃତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପତ୍ତି । ଏହିପରି ବୁଦ୍ଧି ପୂର୍ବକ ପ୍ରାଥମିକ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି; ଚତୁର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରଧାନ ଓ ପ୍ରଧାନମାନେ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ । ଏହାପରେ ସପ୍ତମ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ଅଧୋଗତି ପ୍ରାଣୀ, ଯାହା ମାନବସୃଷ୍ଟି; ଅଷ୍ଟମ କୃପାସୃଷ୍ଟି ସତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ତାମସିକ ଦୁଇଁଠୁ ମିଶ୍ର । ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି, ଏବଂ ପ୍ରାଥମିକ ତିନିଟି; ପ୍ରଥମ, ଦ୍ୱିତୀୟ, କୌମାର ସୃଷ୍ଟି ମିଶି ନବମ ହୁଏ । ପ୍ରଥମ ତିନି ସୃଷ୍ଟି ଅବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ, ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଛଅଟି ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ । ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ଚାରିପ୍ରକାର ବିସ୍ତୃତ କୃପାସୃଷ୍ଟି ସୁଣ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବ୍ୟାପ୍ତ । ଏହିପରି, ପ୍ରାଥମିକ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ମିଶି କୁଳ ନବଟି ସୃଷ୍ଟି ଗଣାଯାଏ; ସେମାନେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଶୀ ଓ କାରଣ ଭାବରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଚିହ୍ନିତ କରନ୍ତି । ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ମନରୁ ସମାନ ଦୁଇ ଜନ, ଅର୍ଥାତ୍ ଋଭୁ ଓ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ । ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଗରୁ ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏବଂ ପୂର୍ବକାଳର ଅଷ୍ଟମ ଯୁଗରେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ପ୍ରାଚୀନ ସାକ୍ଷୀ ଥିଲେ । ବରାହ ଯୁଗରେ ଭୂଲୋକରେ, ଦୁଇଁଜଣ ତାଙ୍କ ତେଜ ନିବାରି, ମୋକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ହେଲେ ଓ ଆତ୍ମାକୁ ପରମାତ୍ମାରେ ନିବେଶ କଲେ । ସେମାନେ ସନ୍ତାନ, ଧର୍ମ ଓ କାମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ବିରକ୍ତି ଅନୁସରଣ କଲେ । ଏହିଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା କୁମାରାଙ୍କୁ ଏଠି କୁହାଯାଏ । ତେଣୁ ସେଠି ସନତ୍କୁମାର ନାମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ସେହିପରି ସନନ୍ଦ, ସନକ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ସନାତନ ମଧ୍ୟ । ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଦୃଢ଼ ଶକ୍ତି ନେଇ ନିବୃତ୍ତିକୁ ଅଂଗୀକାର କଲେ; ସଚେତନ, ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ୍ ନ ଥିବା ଯୋଗୀମାନେ କ୍ରିୟା ବିରତ ହେଲେ । ସେମାନେ ପ୍ରାଣୀସୃଷ୍ଟି କରିଲେ ନାହିଁ, ବରଂ ପୁନଃ ପ୍ରଳୟରେ ଲିନ ହେଲେ । ସେମାନେ ଅପସାରିବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ନବ ସିଦ୍ଧ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ମନସା ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯାହା ଭୂମିକୁ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧାରଣ କଲେ । ବ୍ରହ୍ମା ପରେ ପାଣି, ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ମହାଶୂନ୍ୟ, ସାଗର, ନଦୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ବନସ୍ପତିମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ । ସେହିପରି ଔଷଧି, ଲତା, ତରୁ, ଜଡ଼ି, ଗଛ, କାଠ, ସମୟ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ସନ୍ଧ୍ୟା, ରାତି ଓ ଦିନ ସୃଷ୍ଟି କଲେ । ପକ୍ଷ, ମାସ, ଋତୁ, ବର୍ଷ, ଯୁଗ ଓ ସ୍ଥାନପାଳକ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନାମ ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କଲେ । ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ମହାଦେବ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ—ମରୀଚି, ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଦକ୍ଷ, ଅତ୍ରି ଓ ବଶିଷ୍ଠ—ଏହି ନଅଜଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନସ୍ପୁତ୍ର, ପୁରାଣରେ ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମା ବୋଲି ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ଓ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ, ପଦ ଦେଇ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ । ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଧର୍ମ, ଯାହା ଶୁଭ ଦେଉଥାଏ, ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏହି ସଙ୍କଳ୍ପରୁ ମହେଶ୍ୱର ଧର୍ମକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ ।