ସମସ୍ତ ଚଳଚଳାଚଳ ଜଡ଼-ଜୀବ ଏକମାତ୍ର ମହାସାଗରରେ ବିଲୀନ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଶୂନ୍ୟତାରୁ ହଜାର ଚକ୍ଷୁ, ହଜାର ପାଦ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ଉଦିତ ହେଲେ। ସେହି ସହସ୍ର ମୁଣ୍ଡିତ ପୁରୁଷ, ଯେଉଁଠାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗରେ ଦେହ ଅତିନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ନାରାୟଣ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସେ ତାଳ ଜଳରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ। ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ପ୍ରଧାନତାରେ ତାଙ୍କର ଜାଗ୍ରତି ହେଲା। ସେ ଶୂନ୍ୟ ଜଗତ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଏଠି ଏକ ପଦ୍ୟ ପାଠ କରାଯାଏ—‘ନାରା’ ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ ସେହି ଜଳକୁ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ତାହାର ପୁତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାଙ୍କରେ ତାହାକୁ ପୂରିଦେଇ, ସେ ତାହାକୁ ନିଜ ଶୟନସ୍ଥଳ କରିଥିଲେ। ନିଜେ ଜଳରେ ଶୟନ କରିଥିବାରୁ, ସେ ‘ନାରାୟଣ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ସେ ଚାରି ଯୁଗର ହଜାର ରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଶୟନରେ ରହିଲେ। ରାତି ସମାପ୍ତିରେ, ସେ ସୃଷ୍ଟିର ନିମିତ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ଜଳରେ ବାୟୁ ରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ବର୍ଷା ଋତୁର ରାତିରେ ଅଗ୍ନିମାଛି ଯେପରି ଅନ୍ଧକାରରେ ଚମକେ, ସେପରି ସେ ଜଳରେ ବିଲୀନ ଭୂମିକୁ ଦେଖିଲେ। ସପ୍ରମାଣ ଭାବେ, ଅଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ପୂର୍ବବତ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେ ପୁଣିଥରେ ଭୂମିକୁ ଉପରେ ଉଠାଇଲେ। ମହାତ୍ମା ପ୍ରଭୁ, ଚାରିପାଖରେ ଜଳରେ ବିଲୀନ ଭୂମିକୁ ଦେଖି, ଏକ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଚିନ୍ତନ କଲେ। ସେ ଭାବିଲେ—"କେଉଁ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ ଏହି ଭୂମିକୁ ଉଠାଇପାରିବି? ଜଳରେ ଖେଳିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ବରାହ ରୂପ ଉପଯୁକ୍ତ, ସେଇ ରୂପରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଏହି କାମ କରିବି।" ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅଜୟ, ଶବ୍ଦର ଆକାର ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ, ସେ ପାତାଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଭୂମିକୁ ଉଠାଇବା ପାଇଁ ଯାଇଲେ। ପ୍ରଜାପତି ପ୍ରଭୁ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଜଳରେ ଢାକିଥିବା ଭୂମିକୁ ଧରି, ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଜଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ। ସମସ୍ତ ନଦୀ ସାଗରରେ ଥିଲା, ଦାନ ନଦୀରେ; ଭୂମି ପାତାଳର ଗଭୀର ତଳକୁ ବିଲୀନ ହୋଇଥିଲା। ଲୋକମଙ୍କ ମଙ୍ଗଳାର୍ଥେ, ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଦାଢ଼ିରେ ଭୂମିକୁ ଉଠାଇ, ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନରେ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଭୂମିକୁ ଧାରଣ କରି, ପୂର୍ବବତ୍ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ତାଙ୍କ ଉପରେ ବଡ଼ ଜଳରାଶି ଏକ ବିଶାଳ ନୌକା ପରି ଥିଲା। ନିଜ ଦେହରେ ଭୂମି ଅବଳମ୍ବିତ ଥିଲାବୋଲି, ସେହି ଭୂମି ଆଉ ବିଲୀନ ହେଲା ନାହିଁ; ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ଜଗତ୍କୁ ସ୍ଥାପିତ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ। ଭୂମିକୁ ବିଭାଜନ କରିବା ପାଇଁ, ପଦ୍ମନୟନ ପ୍ରଭୁ ଚିନ୍ତନ କଲେ; ଭୂମିକୁ ସମତଳ କରି, ତାଙ୍କ ଉପରେ ପାହାଡ଼ ରଖିଦେଲେ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ବିନାଶ ଅଗ୍ନିରେ ସମସ୍ତ କିଛି ପୁଡ଼ିଯାଉଥିଲା, ସେହି ଅଗ୍ନିରେ ବିଶାଳ ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ଏହି ଏକମାତ୍ର ସାଗରରେ, ଶୀତଳ ପବନ ତାକୁ ଚାପିଦେଲା; ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ରଖାଯାଇଥିଲେ, ସେଠି ସେମାନେ ଅଚଳ ପାହାଡ଼ ହେଲେ। ଚଳନ ନ କରିବାରୁ ସେମାନେ ‘ପାହାଡ଼’ (ଅଚଳ) ବୋଲି ଓ ଏକାଠି ହେଇଥିବାରୁ ‘ଶିଳୋଚ୍ଚୟ’ ବୋଲି ପରିଚିତ। ଏହି ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ଲକ୍ଷେ ଲକ୍ଷେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଯାଉଥିବା ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ସେମାନେକୁ ପୁଣିପୁଣି ବିଭାଜନ କରିଥିଲେ। ପରେ, ସେ ଏହି ଭୂମିକୁ ସମୁଦ୍ର, ସପ୍ତ ଦ୍ୱୀପ, ପାହାଡ଼ ଓ ଚାରି ଲୋକ (ଭୂ ଆଦି) ସହିତ ପୁନଃ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଜଗତ୍କୁ ସ୍ଥାପିତ କରି, ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରସୂତ କଲେ। ପୂର୍ବ କଳ୍ପମାନେ ପରି ସେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ସେ ଯେପରି ଚିନ୍ତନ କଲେ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ, ଅନ୍ଧକାରର ଗଠନ ହେଲା: ଅଜ୍ଞାନ, ମହାମୋହ, ତମସ୍ ଓ ଅନ୍ଧସ୍। ଏହି ପଞ୍ଚମୂଳକ ଅଜ୍ଞାନ ମହାତ୍ମାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସେଇ ପଞ୍ଚଭେଦୀ ସୃଷ୍ଟି ଏହି ଅଭିମାନୀ ଧ୍ୟାନୀଙ୍କର। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ, ଅଙ୍କୁର ଭିତରେ ବୀଜ ପରି ଢାକାଯାଇଥାଏ, ଭିତରେ ବା ବାହାରେ କୌଣସି ଆଲୋକ ନାହିଁ, ଏହା ଜଡ଼ ଓ ଅଚେତନ। ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଆବୃତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁଃଖର କାରଣ ଥିବାରୁ, ଏହି ଆବୃତ ଆତ୍ମା ଜୀବମାନେ ‘ମୂଳ ବୃକ୍ଷ’ (ମୂଳସୃଷ୍ଟି) ବୋଲି ପରିଚିତ। ଏହି ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟି ଅକ୍ଷମ ଦେଖି, ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମା ଆଉ ଏକ ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି ଚିନ୍ତନ କଲେ। ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତନରୁ ଏକ ବ୍ୟାପକ ଧାରା (ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ୍) ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏଠାରୁ ତିର୍ୟକ୍ ଚଳିଥିବା ପ୍ରାଣୀ (ପଶୁ ଆଦି) ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ‘ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏମିତି ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଗାଁଠି ପ୍ରାଣୀ ଆଦି ଥିଲେ; ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଆଉ ଏକ ସତ୍ତ୍ୱିକ ସୃଷ୍ଟି ଚିନ୍ତନ କଲେ। ତୃତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ‘ଉର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ୍’—ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଉପରକୁ ଅବସ୍ଥିତ, ଏହିପରି ଉପରକୁ ଗମନ କରିବାରୁ ଏହି ନାମ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଆନନ୍ଦ ଓ ସୁଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଭିତରେ ବାହାରେ ଆଲୋକମୟ; ଏହି ଉପରକୁ ଜନ୍ମନେଇଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ‘ଉର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ୍’ ବୋଲି ପରିଚିତ। ସତ୍ତ୍ୱ ଯୋଗରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଏହି ତୃତୀୟ ‘ଦେବସୃଷ୍ଟି’ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏହି ଉପରକୁ ଗମନ କରୁଥିବା ଦେବମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା, ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ଉର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ୍ ଦେବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ପରେ, କୃପାଳୁ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ପୁନି ଏକ ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି ଚିନ୍ତନ କଲେ। ପ୍ରଭୁ ସତ୍ୟ ପ୍ରତି ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ଏକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଏହିପରି ମାନିଫେଷ୍ଟ ହୋଇ, କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ସୃଷ୍ଟି ‘ଅର୍ବୁଦ’ (ଅଧୋଗାମୀ ସ୍ରୋତସ୍) ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା; ସେମାନେ ସାଧାରଣତଃ ଅଗ୍ରଗାମୀ, ତେଣୁ ‘ଅର୍ବୁଦ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଆଲୋକରେ ପ୍ରଚୁର, ତମସ୍ ସହିତ ମିଶ୍ରିତ, ରଜସ୍ ପ୍ରଧାନ; ଏହିପରି ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପୁନଃପୁନଃ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ମାନବମାନେ, ଯେଉଁମାନେ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ, ସେମାନେ ଭିତରେ ବାହାରେ ଆବୃତ। ଏପରି ଭାବେ, ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ କରି, ବିଭିନ୍ନ ସୃଷ୍ଟି ଧାରା ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ, ଏବଂ ଏହି ଭୂମିକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରି, ସମସ୍ତ ଚରାଚରକୁ ନବୀନ ଜୀବନ ଦେଲେ।