ଏହି ସଂସାରର ମୂଳ ଆତ୍ମା, ସେଠାରେ ଯେଉଁଠି ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯାହା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଯାହା ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ସେ ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ବସିଥାନ୍ତି—ସେଇ ଆତ୍ମା ରୂପେ ପରିଚିତ। ସେ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିବାରୁ ଦ୍ରଷ୍ଟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଦେହୀ ଭାବେ ସେ ଏହି ସବୁର ନାଥ; ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିକାରୀ ଥିବାରୁ ସେ ବିଷ୍ଣୁ, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ ରହିଥିବାରୁ ସେ ଭଗବାନ୍, ପବିତ୍ର ଥିବାରୁ ସେ ଶିବ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବାରୁ ସେ ପରମ, ରକ୍ଷକ ଥିବାରୁ ସେ 'ଓଁ' ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ରହିଥିବାରୁ ସର୍ବଜ୍ଞ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିବାରୁ ସର୍ବମୟ; ତିନିଠାରେ ନିଜକୁ ବିଭାଜିତ କରି, ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ଚଳାଉଛନ୍ତି। ସେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି, ସଂହାର ଏବଂ ପାଳନ କରନ୍ତି; ଏହି ତିନି ଭାବରେ ସେ ପ୍ରଥମ ଦେବତା, ଅଜନ୍ମା ଥିବାରୁ ସେ 'ଅଜ' ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିବାରୁ ସେ ପ୍ରଜାପତି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ 'ମହାଦେବ' ବୋଲି ଖ୍ୟାତ। ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରି ଓ ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ ଥିବାରୁ ସେ 'ଇଶ୍ୱର', ବିଶାଳ ଥିବାରୁ 'ବ୍ରହ୍ମା', ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିବାରୁ 'ଭୂତ' ବୋଲି ଅଭିଧାନ। କ୍ଷେତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଥିବାରୁ 'କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ', ଏକମାତ୍ର ଥିବାରୁ 'ଏକ', ଶରୀରରେ ବସିଥିବାରୁ 'ପୁରୁଷ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅଦି ଏବଂ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଥିବାରୁ ସେ 'ସ୍ୱୟଂଭୂ', ପୂଜ୍ୟ ଥିବାରୁ 'ଯଜ୍ଞ', ଦ୍ରଷ୍ଟା ଏବଂ ଦୂରଦର୍ଶୀ ଥିବାରୁ ଖ୍ୟାତ। ଚଳନ ଥିବାରୁ ସେ 'ଚରମଣ', ରକ୍ଷା କରିଥିବାରୁ 'ପାଳକ', 'ଆଦିତ୍ୟ', 'କପିଲ', 'ଜ୍ୟେଷ୍ଠ', ଏବଂ 'ଅଗ୍ନି' ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଗର୍ଭରେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହି ପୁରାଣରେ 'ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ' ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେଇ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଆତ୍ମା ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା, ତାଙ୍କର କାଳ ଶତାବ୍ଦୀ ପରିମାପ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପରମ କାଳ 'ପରାର୍ଧ' ବୋଲି ଖ୍ୟାତ, ଯେଉଁଠି ସମୟର ଗଣନା ଶେଷ ହୁଏ; ତା'ପରେ ଅନ୍ୟ କାଳ ଆସେ, ଯାହା ଶେଷରେ ଲୟ ହୁଏ। ଅନେକ କୋଟି କୋଟି ଦିନ ଗତ କଳ୍ପରେ ବିତିଯାଇଛି, ଏପରି ଅନେକ ଆସିବାକୁ ବାକୀ; ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି 'ବାରାହ' କଳ୍ପର ବିବରଣୀ ଶୁଣ। ଏହି ସମସ୍ତ କଳ୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି ପ୍ରଥମ କଳ୍ପ, ଯେଉଁଠି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବାଦି ଚୌଦ ମନୁ ଆସିଛନ୍ତି। ଏହି ମନୁମାନେ ତୀନି କାଳ—ଭୂତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ୍ରେ ସାତ ଦ୍ୱୀପ, ପର୍ବତ ସହିତ ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କରନ୍ତି। ଏହି ମହାପୁରୁଷମାନେ ହଜାର ଯୁଗ ଯାଏଁ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ଓ ଲୋକମାନେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରର ବିବରଣୀ, ତା'ପରେ ମଧ୍ୟକାଳ, ଏପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପର ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଏ। ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ କଳ୍ପର ଉପସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ବଂଶାବଳୀ ଉପରେ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଲୋକେ ଏହିପରି ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ କେବଳ ଜଳ ଥିଲା, ପୃଥିବୀ ଗଳିଯାଇଥିଲା; ସେଇ ଶାନ୍ତ, ଏକତା ଜଳରେ କିଛି ଦୃଶ୍ୟମାନ ନଥିଲା। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ନଶ୍ୱ ହୋଇଯିବା ପରେ, ସହସ୍ର ନୟନ, ସହସ୍ର ପାଦ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦେହୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ, 'ବ୍ରହ୍ମା' ଏବଂ 'ନାରାୟଣ' ଭାବେ ପରିଚିତ ସେ ପାଣିରେ ଶୟନ କଲେ। ସତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରାଧାନ୍ୟରେ ସେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ, ଶୂନ୍ୟ ବିଶ୍ୱକୁ ଦେଖିଲେ। ଏଠାରେ ନାରାୟଣ ବିଷୟରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ାଯାଏ—ଜଳମାନେ 'ନାରା' ବୋଲି ଖ୍ୟାତ, ସେ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର; ସମସ୍ତ ଜଳକୁ ପୂରଣ କରି, ତାହାକୁ ନିଜ ଶୟନସ୍ଥଳ କଲେ। ଏହିପରି ଜଳରେ ଶୟନ କରୁଥିବାରୁ ସେ 'ନାରାୟଣ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ହଜାର ଚତୁର୍ଯୁଗ ରାତି ଯାଏଁ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାନ୍ତି। ସେଠାରେ ରାତି ଶେଷରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ ନିମିତ୍ତେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ସେ ଜଳରେ ବାୟୁ ରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏଠି ଏକ ବିଜୁଳି ପୋକା ପରି, ସେ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଡୁବିଥିବା ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖିଲେ। ଅନୁମାନ କରି, ଅଭ୍ରାନ୍ତ ଭାବେ, ସେ ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିମାନେ ପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କରି ପୃଥିବୀକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇଲେ। ତାପରେ ସେ ମହାତ୍ମା ପ୍ରଭୁ, ପୃଥିବୀକୁ ସର୍ବଦିଗରୁ ଜଳରେ ଡୁବିଥିବା ଦେଖି, ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। 'କେଉଁ ରୂପ ନେଇ ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇପାରିବି? ଜଳରେ ଖେଳିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ରୂପ ଉପଯୁକ୍ତ, ଏହି ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି।' ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଦ୍ୱାରା ଅଜୟ, ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେ ପାତାଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପ୍ରଜାପତି ସେ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ପୃଥିବୀ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯାହା ଜଳରେ ଡୁବିଥିଲା, ତାହାକୁ ଧରି ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସମସ୍ତ ନଦୀ ସମୁଦ୍ରରେ, ଦାନ ନଦୀମାନେ, ଏବଂ ପୃଥିବୀ ପାତାଳର ଗଭୀର ତଳରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲା। ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କର ଦାଢ଼ିରେ ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇ, ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରଖି, ତାଙ୍କର ଉପରେ ଜଳ ରହିଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଏକ ବଡ଼ ଜାହାଜ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ତାଙ୍କର ଦେହ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଧାରିତ ହେବାରୁ, ତାହା ଆଉ ଡୁବିଲା ନାହିଁ; ତାପରେ ପ୍ରଭୁ, ବିଶ୍ୱ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ, ପୃଥିବୀକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇଲେ। ପୃଥିବୀର ବିଭାଜନ ପାଇଁ, କମଳନୟନ ତାଙ୍କର ମନରେ ଚିନ୍ତନ କରି, ପୃଥିବୀକୁ ସମାନ କରି, ତାହାରେ ପର୍ବତମାନେ ରଖିଲେ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ବିନାଶ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯାଉଥିଲା, ସେଇ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ପର୍ବତମାନେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲେ। ସେଉଁଠି, ଏକତା ଜଳରେ, ଶୀତଳତା ଏବଂ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଚାପିଦେଇଥିଲେ; ଯେଉଁଠି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ରଖାଯାଇଥିଲା, ସେଉଁଠି ସେ ଅଚଳ ପର୍ବତ ହୋଇଗଲେ। ଚଳିନଥିବାରୁ ସେମାନେ 'ପର୍ବତ' (ଅଚଳ) ବୋଲି, ଏବଂ ଏକଠା ହୋଇଥିବାରୁ 'ଶିଳୋଚ୍ଛୟ' ବୋଲି ପରିଚିତ।