ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ଶାସ୍ତ୍ରବାଣୀରେ, ଯେପରି ଏକ ବାୟୁକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସଂଯମ ମାଧ୍ୟମରେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଚଳାଯାଏ, ତେଣୁ ଯଦି ବାୟୁ ଅସ୍ଥିର ଥାଏ, ତାହାକୁ ଯୋଗୀମାନେ ଦମନ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହି ବାୟୁକୁ ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ, ତେଣୁ ଏହା ଏକ ଅସ୍ଥିର ପଶୁ, ହାତୀ କିମ୍ବା ହରିଣ ଭଳି ଅନିୟମିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ଓ ସମରୂପ ହୁଏ। ସମୟ ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବାୟୁକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସତର୍କତା ସହିତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ; ଏହି ପରିଚୟ ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ଓ ସମତା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଅଭ୍ୟାସରେ ଋଷିଙ୍କ ପ୍ରାଣ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରାଣାୟାମକୁ ନିୟମିତ ଓ ଶିଷ୍ଟ ଭାବେ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମନ, ବାଚା ଓ ଶରୀରର ଦୋଷ ଦୂର ହୁଏ, ଏବଂ ଶରୀର ସୁସ୍ଥ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ରହେ। ଏପରି ଭାବେ ଦୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ନାଶ କରାଯାଏ ଓ ଶ୍ୱାସ ନିଷ୍କାସନ କମିଯାଏ; ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ଶାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଅନୁକ୍ରମେ ଉନ୍ନତି ପାଏ। ଏହି ଚାରିଟି ଗୁଣ—ଶାନ୍ତି, ପରାମ୍ ଶାନ୍ତି, ଦୀପ୍ତି ଓ ପ୍ରସାଦ—ଏକ ପରେ ଏକ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ। ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମେ ଶାନ୍ତିକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି। ଶାନ୍ତି ମାନେ ଜନ୍ମଜାତ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ପାପର ନିବାରଣ; ପରାମ୍ ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଗ୍ରହ, ଯାହା ପାରମ୍ପରିକ ରୂପେ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି। ଦୀପ୍ତି ହେଉଛି ସ୍ବରୂପ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଏବଂ ପ୍ରସାଦ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପ୍ରାଣର ସ୍ପଷ୍ଟତା, ଯାହା ବୁଦ୍ଧିକୁ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମଳ କରେ। ଏହି ପ୍ରସାଦ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରାଣର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି—ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ, ଓ ବ୍ୟାନ। ଏହି ବାୟୁମାନେ ଶରୀରରେ ନିର୍ମଳତା ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ବାୟୁମାନଙ୍କ ସହ ନାଗ, କୂର୍ମ, କୃକଳ, ଦେବଦତ୍ତ, ଧନଞ୍ଜୟ ନାମକ ଅନ୍ୟ ପଞ୍ଚ ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରନ୍ତି। ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଚଳନର କାରଣ, ଅପାନ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦାର୍ଥକୁ ବାହାର କରିଥାଏ। ବ୍ୟାନ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ବ୍ୟାପି ରହି ରୋଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକୁ ଚଳାଏ; ଏହି ବାୟୁ ମଧ୍ୟରୁ ଉଦାନ ମୂଳ ବିନ୍ଦୁକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରେ। ସମାନ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ସମତାରେ ରଖେ। ନାଗ ଉଲ୍ଟା ନିଶ୍ୱାସ (ଡକା) ଦେଇଥାଏ, କୂର୍ମ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଥାଏ, କୃକଳ ଭୋକ ଦେଇଥାଏ, ଦେବଦତ୍ତ ଜମାଇ ଦେଇଥାଏ, ଧନଞ୍ଜୟ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ଶରୀରରେ ଥାଏ। ଏହି ଦଶ ବାୟୁର ପ୍ରସାଦ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ସିଧ୍ଧ ହୁଏ। ଏହିପରି ଚତୁର୍ଥ ନାମ ଚାରିଟି ପ୍ରସାଦ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଛି—ବିଶ୍ୱ, ମହାନ୍, ପ୍ରଜ୍ଞା, ମନସ୍, ବ୍ରହ୍ମା, ଚିତି, ସ୍ମୃତି, ଖ୍ୟାତି, ସଂବିତ୍, ଏବଂ ତାପରେ ଈଶ୍ୱର ଓ ମତି। ଏହିମାନେ ବୁଦ୍ଧିର ବିଶେଷ ନାମ ଓ ଗୁଣ, ଏହି ବୁଦ୍ଧିର ପ୍ରସାଦ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ସିଧ୍ଧ ହୁଏ। ବିଶ୍ୱ ହେଉଛି ସମସ୍ତର ଆଧାର, ସବୁ ତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରଥମ; ମହାନ୍ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ବଡ଼। ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନର ମାପ ଓ ଗୁହା, ଯାହାରୁ ମନ ଚିନ୍ତନ କରେ, ତାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ଚିତି ହେଉଛି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭୋଗ ପାଇଁ ସଂଗ୍ରହ କରେ, ସ୍ମୃତି ହେଉଛି ସ୍ମରଣ କରେ, ସଂବିତ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଣାଯାଏ। ଖ୍ୟାତି ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାୟରେ କିଛି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଈଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ନାୟକ, ସମସ୍ତ କୁ ଜାଣିଥିବା। ମତି ଦ୍ୱାରା ଚିନ୍ତନ ଓ ବିଚାର ହୁଏ, ଏହା ଅର୍ଥ ବୁଝାଇଥାଏ, ଏହି ଅଟୁଟ ବୁଦ୍ଧି। ଏହି ବୁଦ୍ଧିର ପ୍ରସାଦ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଉନ୍ନତି ପାଏ; ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦୋଷ ନିଗ୍ରହ କରାଯାଏ, ଏହିକୁ ଯମ କୁହାଯାଏ। ଧାରଣା ଓ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଦ୍ୱାରା ପାପ ନାଶ ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗକୁ ବିଷ ବୋଲି ଭାବି, ଅଲ୍ପ ଗୁଣ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ବୀଜନେ ଜ୍ଞାନର ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଉଚିତ୍; ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଅଧିଗମ କରି ଯୋଗର ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଅନୁକ୍ରମେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯୋଗ ସିଧ୍ଧି ପାଇଁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଆସନ ନେଇ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଅସମୟରେ ଯୋଗ ଦର୍ଶନ କରେ ନାହିଁ। ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ଶୁଷ୍କ ପତ୍ରର ଢେର, କିମ୍ବା କୀଟପତଙ୍ଗ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ, ଶ୍ମଶାନ, ଭାଙ୍ଗି ଗୋଶାଳା, ବା ଚୌମୁହାନୀ ଭଳି ସ୍ଥାନରେ— କିମ୍ବା ଶବ୍ଦ, ଭୟ, ପିପିଲିକା ଗୁହା, ଅଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଥାନ, ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ, କିମ୍ବା ମଶା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କୀଟପତଙ୍ଗ ଭରିଥିବା ସ୍ଥାନରେ— ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠି ଶରୀରିକ କ୍ଷୋଭ କିମ୍ବା ମାନସିକ ଆତୁରତା ଅଛି, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବରଂ, ଗୁପ୍ତ, ଶୁଭ, ସୁଖଦାୟକ ସ୍ଥାନ—ପର୍ବତ ଗୁହା, କ୍ଷେତ୍ର, ଚମତ୍କାର ଅରଣ୍ୟ, ବା ଘରର ଶୁଭ ସ୍ଥାନ, ପ୍ରାଣୀ ଶୂନ୍ୟ ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନ—ପୂର୍ଣ୍ଣ ପବିତ୍ର, ଭଲଭଳି ପୋଚାଯାଇଥିବା, ଶୋଭାମୟ, ଦର୍ପଣ ଭିତର ଭଳି ଅଲୋକିତ, ଏବଂ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧରେ ମଧୁର— ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଛତା ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ୍ର, ଫଳ ଓ କୋମଳ ପତ୍ର ତଳରେ, ଦର୍ବା ଓ ଫୁଲରେ ସଜିତ—ଏପରି ସ୍ଥାନ ଚୟନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହିପରି ସ୍ଥାନରେ, ଗୁରୁ, ଭବ (ଶିବ), ଦେବୀ ଓ ବିନାୟକଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ନମସ୍କାର କରି, ଯୋଗର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାଯଥ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯୋଗ ବିଦ୍ୟାକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକେ, ଯୋଗୀଶ୍ୱର ଓ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ସ୍ୱସ୍ତିକ, ବନ୍ଧ, ପଦ୍ମ କିମ୍ବା ଅର୍ଧପଦ୍ମ ଆସନ ନେଇ ଯୋଗରେ ଏକତ୍ରିତ ହେବା ଉଚିତ୍। ଉଭୟ ଘୁଡ଼ିକୁ ସମରୂପ ରଖି, କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ଘୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ, ଶରୀରକୁ ସ୍ଥିର ଓ ଦୃଢ଼ ରଖି, ଉଭୟ ପାଦକୁ ଏକାଠା କରି, ମୁଁହ ବନ୍ଦ କରି, ଚକ୍ଷୁକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ବକ୍ଷସ୍ଥଳକୁ ସିଧା ରଖି, ଏବଂ ପ୍ରସ୍ତ ଓ ଲିଙ୍ଗକୁ ଏଡ଼ାଇ ରଖିବା ଉଚିତ୍। ମୁଣ୍ଡକୁ ଅଳ୍ପ ଉଠାଇ, ଦାନ୍ତକୁ ଛୁଁଆଇ ନ ରଖି, ନାକର ଟିପ୍ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଚାଲିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।