ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିରେ, ଏକ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ‘ପୁରୁଷ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଠାରୁ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତ ହେଲେ ଚତୁର୍ମୁଖୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପୂଜ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା। କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ମହାଦେବ ତିନି ରୂପରେ ସ୍ଥିତିଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ, ଶାସନ, ଧର୍ମ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ। ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ତାଙ୍କର ମନ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଚାହାଯାଏ, ତାହା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, କାରଣ ସେ ତିନି ଗୁଣ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଥାନ୍ତି। ଚତୁର୍ମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଜଣାଶିଅଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସମୟ ଭାବେ ସେ ସମସ୍ତ ଶେଷ କରନ୍ତି। ସେହି ହଜାର ମୁଣ୍ଡିଆ ପୁରୁଷ, ସ୍ୱୟଂଭୂ, ତିନିଟି ଅବସ୍ଥାରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ସେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, କାଳ ଭାବେ ସେ ସମସ୍ତକୁ ନିଜେ ହରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପୁରୁଷ ଭାବେ ସେ ନିର୍ଲିପ୍ତ ରହନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କର ତିନି ଅବସ୍ଥା। ବ୍ରହ୍ମା ହେଉଛନ୍ତି ପଦ୍ମଯୋନି, ରୁଦ୍ର କାଳାଗ୍ନି ସମ, ପଦ୍ମନୟନ ପୁରୁଷ ହେଉଛନ୍ତି ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ରୂପ। ଏହି ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରଥମେ ଏକ, ପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ, ତାପରେ ତ୍ରିତୀୟ ଓ ପୁନି ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସମସ୍ତ ଦେହ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ନାନା ରୂପ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଦେଖାଶୁଣା ଓ ନାମ ତାଙ୍କର ଲୀଳା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ। ସେ ତିନି ଗୁଣରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିବାରୁ ‘ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକ’, ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେବାରୁ ‘ଚତୁର୍ବିଧ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ଯେଉଁଠି ଯାଆନ୍ତି, ଯେଉଁ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି, ସେହିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ‘ଆତ୍ମା’ କୁହାଯାଏ। ସେ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିବାରୁ ‘ଦ୍ରଷ୍ଟା’, ଦେହୀ ଭାବେ ସେ ତାହାର ସ୍ୱାମୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ହେବାରୁ ‘ବିଷ୍ଣୁ’—ଏହିପରି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ ଥିବାରୁ ‘ଭଗବାନ୍’, ଶୁଦ୍ଧ ଥିବାରୁ ‘ଶିବ’, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଥିବାରୁ ‘ପରମ’, ରକ୍ଷକ ଭାବେ ‘ଓଁ’ ଭାବେ ମନ୍ତ୍ରିତ। ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ ହେବାରୁ ‘ସର୍ବଜ୍ଞ’, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହେବାରୁ ‘ସର୍ବ’, ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ସେ ତିନି ଲୋକ କୁ ଚଳାଏ। ସେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି, ସଂହାର ଓ ପାଳନ କରନ୍ତି, ପ୍ରଥମ ହେବାରୁ ‘ଆଦିଦେବ’, ଅଜନ୍ମା ହେବାରୁ ‘ଅଜ’ ଭାବେ ମନ୍ତ୍ରିତ। ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରୁ ‘ପ୍ରଜାପତି’, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ମହାଦେବ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ନାୟକ ଥିବାରୁ ‘ଈଶ୍ୱର’, ବିଶାଳ ହେବାରୁ ‘ବ୍ରହ୍ମା’, ଭୂତ ହେବାରୁ ‘ଭୂତ’ କୁହାଯାଏ। କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ’, ଏକମାତ୍ର ଥିବାରୁ ‘ଏକାତ୍ମା’, ଶରୀର ରୂପୀ ପୁରୀରେ ବସିଥିବାରୁ ‘ପୁରୁଷ’ କୁହାଯାଏ। ଆଦିହୀନ ଓ ପୂର୍ବରୁ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିବାରୁ ‘ସ୍ୱୟଂଭୂ’, ପୂଜାଯୋଗ୍ୟ ହେବାରୁ ‘ୟଜ୍ଞ’, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବାରୁ ‘ଦ୍ରଷ୍ଟା’ କୁହାଯାଏ। ଗତି ଦ୍ୱାରା ‘ବିକ୍ରମି’, ପାଳକ ଭାବେ ‘ପାଳକ’, ଆଦିତ୍ୟ, କପିଳ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ମନ୍ତ୍ରିତ। ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗର୍ଭ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବାରୁ ‘ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ’ ବୋଲି ପୁରାଣରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଏହି ସ୍ୱୟଂଭୂ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସମୟ କେବେ ବି ଶତଶଃ ବର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ମାପିହେବ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାଳକୁ ‘ପରାର୍ଧ’ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସମୟର ଗଣନା ଶେଷ ହୁଏ, ଅବଶିଷ୍ଟ କାଳ ପୁନି ଅନ୍ୟ ଏକ ଯାହା ଶେଷରେ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଅଗଣନୀୟ କୋଟି କୋଟି ଦିନ ପୂର୍ବତନ କଳ୍ପରେ ବିତିଗଲା, ଏପରି ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ବର୍ତ୍ତମାନ ବରାହ କଳ୍ପର କଥା ଶୁଣ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏହି କଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ ବରାହ କଳ୍ପ ପ୍ରଥମ, ଯେଉଁଠି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବାଦି ଚୌଦ କଳ୍ପପତି ମନୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହି ମନୁମାନେ ପୂର୍ବ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଏହି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ, ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ପର୍ବତ ସହିତ, ଶାସନ କରନ୍ତି। ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ମହାମନୁମାନେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ମାନବ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରର ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ କାଳ ଏଭଳି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପୂର୍ବତନ କଳ୍ପ, ଉପସୃଷ୍ଟି ଓ ବଂଶ ଏବଂ ଆଗାମୀ କଳ୍ପ ଏଭଳି ବିବେଚନା କରିବା ଉଚିତ। ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିରେ କେବଳ ଜଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିଲା, ପୃଥିବୀ ଲୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏହି ଶାନ୍ତ ଏକତା ଜଳରେ କିଛି ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନଥିଲା। ସେଠି, ସମସ୍ତ ଚଳ-ଅଚଳ ଲୟ ହୋଇଯିବା ପରେ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଓ ହଜାର ପାଦ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ, ହଜାର ମୁଣ୍ଡିଆ ପୁରୁଷ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ନାରାୟଣ ଭାବେ ଜଣାଶିଅଛନ୍ତି, ସେ ତାହାଁରେ ଜଳ ଉପରେ ଶୟନ କଲେ। ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ ଶୂନ୍ୟ ବିଶ୍ୱକୁ ଦେଖିଲେ। ଏଠାରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ କୁହାଯାଏ—ଏହି ଜଳକୁ ‘ନାର’ କୁହାଯାଏ, ତାଙ୍କୁ ତାହାର ପୁତ୍ର, ତାହାକୁ ପୂରଣ କରି, ସେ ତାହିଁରେ ଶୟନ କଲେ। ଜଳ ଉପରେ ଶୟନ କରିଥିବାରୁ ସେ ‘ନାରାୟଣ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ଚାରି ଯୁଗର ହଜାର ରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏପରି ରହିଲେ। ଏହି ରାତି ଶେଷରେ ସେ ସୃଷ୍ଟିକାମନାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ ହେଲେ। ବର୍ଷା ଋତୁର ରାତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଜୁଇ ଭଳି, ସେ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଡୁବିଥିବା ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖିଲେ। ଅନୁମାନ ଦ୍ୱାରା, ଅଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ପୂର୍ବ ଚକ୍ରର ଭଳି ସେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କରି ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇଲେ। ଏହିପରି ମହାତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଜଳରେ ଡୁବିଥିବା ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖି, ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଚିନ୍ତା କଲେ। ସେ ଭାବିଲେ—“ମୁଁ କେଉଁ ରୂପ ଗ୍ରହଣ କରି ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଉଠେଇପାରିବି? ଜଳରେ ଖେଳିବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଏହା କରିବି।