ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ, ତାଙ୍କ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଯୋଗଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରି, ସେମାନଙ୍କ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ମହେଶ୍ୱର ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ଏହି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆଧାର କରି, ଏହି ସଂସାରର ନାୟକଙ୍କୁ ତିନି ଅମର, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଗୁହ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି। ଏହି ତିନି ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ତିନି ଗୁଣ, ତିନି ଲୋକ ଓ ତିନି ଅଗ୍ନିର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ। ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ଓ ପ୍ରେମଶୀଳ, ସେମାନେ ଏକାଉଠି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ତିନି ଦେବତା ପରସ୍ପର ସହଯୋଗୀ, ଏକ ଅନ୍ୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସାଥି ଦେଇଥାନ୍ତି, କେବେ ମଧ୍ୟ ଅଲଗା ହୁଏ ନାହାନ୍ତି, ଏବଂ କେବେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅନ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବାଧିକ ଦେବ, ଏଠିରେ ବିଷ୍ଣୁ ଅତିତର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଓ ବ୍ରହ୍ମା ରଜୋଗୁଣର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଭାବେ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚକୁ ପୁରୁଷ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଓ ପ୍ରକୃତିକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକୃତି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହି, ସେଉଁଠାରେ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥାନ୍ତି; ସେଉଁଠି ପ୍ରକୃତି ସମୃଦ୍ଧିର ଆଧାର ହୁଏ। ପ୍ରଧାନର ଗୁଣର ବେଷମତା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିର ସମୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏହା ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପୂର୍ବରୁ ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଦୁହିଁ ଲକ୍ଷଣର। ଏହି ସମୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ-କାରଣରେ ପାରଙ୍ଗତ ରୁଦ୍ର ପ୍ରଥମେ ଅପ୍ରକାଶ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ତେଜସ୍ୱିତା ଓ ଜ୍ଞାନର କିଛି ସମ ନାହିଁ। ଯିଏ ଦେହଧାରୀ, ସେହି ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ; ତାଙ୍କୁ ଠାରୁ ଚାରିମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରଜାପତି, ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ପ୍ରଭୁ କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଉଭୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତିନି ରୂପରେ ଏକାକି ଥିଲେ; ତିନି ରୂପରେ ଏହି ମହାଦେବ ବିରାଜ କରନ୍ତି। ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନ, ଏଶ୍ୱର୍ୟ, ଧର୍ମ, ବୈରାଗ୍ୟ ଏହି ତିନି ଦେବତାଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ଗୁଣ। ଅପ୍ରକାଶରୁ ସେମାନେ ମନରେ ଯାହା ଚାହାନ୍ତି, ତାହା ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି; ତିନି ଗୁଣ ଉପରେ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ଓ ପରସ୍ପର ନିର୍ଭରତା ଦ୍ୱାରା। ଚାରିମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ପରିଚିତ; ସେ କାଳ ରୂପେ ସମାପ୍ତିକର୍ତ୍ତା; ହଜାରମୁଣ୍ଡିଆ ପୁରୁଷ, ସ୍ୱୟଂଭୂ, ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ସେ ସଂସାର ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, କାଳ ଭାବେ ସେ ସଂସାରକୁ ଲୟ କରନ୍ତି, ପୁରୁଷ ଭାବେ ସେ ନିର୍ଲିପ୍ତ ରହନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ତିନି ଅବସ୍ଥା। ବ୍ରହ୍ମା ପଦ୍ମଯୋନି ସଦୃଶ, ରୁଦ୍ର କାଳାଗ୍ନି ସଦୃଶ, ଓ ପୁରୁଷ ପଦ୍ମନୟନ ଏବଂ ପରମାତ୍ମାର ରୂପ। ମହେଶ୍ୱର ଏକ ଥିଲେ, ପରେ ଦୁଇ, ତାପରେ ତିନି ଓ ପୁନଃ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ତାଙ୍କ ଲୀଳାରେ ନାନା ରୂପ, କ୍ରିୟା, ଆକୃତି ଓ ନାମରେ ସେ ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି। ତିନି ଭାବରେ ସେ ଏହି ସଂସାରରେ ବିଦ୍ୟମାନ, ତେଣୁ ସେ ତିନି ଗୁଣ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ସେ ଚତୁର୍ବ୍ୟୁହ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସେ ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯାହା ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ତାହାରୁ ସେ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଖ୍ୟାତ; ସେ ସବୁଠାରେ ଥିବାରୁ ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଦେହୀ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ତାହାର ନାୟକ, ସମସ୍ତ ଉପରେ ଅଧିକାରୀ ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁ, କାରଣ ସେ ସବୁଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଦିବ୍ୟ ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ ହେଲେ ଭଗବାନ୍, ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଶିବ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବରେ ପରମ, ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ଓଁ; ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ ଭାବରେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବାରୁ ସର୍ବମୟ, ତିନି ଭାଗରେ ଭାଗି ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ଚଳିତ କରନ୍ତି। ସେ ନିଜେ ତିନି ଦେବତା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି, ସଂହାର, ଓ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ସେ ପ୍ରଥମ ଦେବତା, ଅଜନ୍ମା ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରୁ ପ୍ରଜାପତି, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାଦେବ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ନାୟକ ହେବାରୁ ଈଶ୍ୱର, ବିସ୍ତୃତ ହେବାରୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଅସ୍ତିତ୍ୱର ରୂପେ ଭୂତ। କ୍ଷେତ୍ର ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ ଭାବରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଏକମାତ୍ର ଭାବରେ ଏକ, ନଗର (ଦେହ) ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିବାରୁ ପୁରୁଷ। ଅଦି ଓ ସମସ୍ତ ପୂର୍ବରୁ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିବାରୁ ସ୍ୱୟଂଭୂ, ପୂଜ୍ୟ ଥିବାରୁ ଯଜ୍ଞ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଢ ଦୃଷ୍ଟିର ଅଧିକାରୀ। ଗତିଶୀଳ ଥିବାରୁ ବିକ୍ରମ, ରକ୍ଷା କରିବାରୁ ପାଳକ, ଆଦିତ୍ୟ, କପିଲ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଓ ଅଗ୍ନି ଭାବରେ ସ୍ମରଣୀୟ। ସେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଗର୍ଭର ଅଣ୍ଡ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଠାରୁ ଅଣ୍ଡ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଏହିପରି, ଏହି ପୁରାଣରେ ସେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କର ସମୟ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଆତ୍ମା, ଶତବର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ମାପିହେବା ନୁହେଁ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାଳକୁ ପରାର୍ଧ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସମୟର ଗଣନା ବନ୍ଦ ହୁଏ; ତାଙ୍କ ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟ ଅନ୍ୟ, ଯାହା ଶେଷରେ ଲୟ ହୁଏ। ଅଗଣିତ କଳ୍ପରେ ଅନେକ କୋଟି ଦିନ ଅତିତ ହୋଇଛି, ସେତେ ଭବିଷ୍ୟତରେ ବାକି ଅଛି। ବର୍ତ୍ତମାନର ବରାହ କଳ୍ପର ବିବରଣୀ ଶୁଣ। ଏହି ଅନେକ କଳ୍ପ ମଧ୍ୟରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ବରାହ କଳ୍ପ ପ୍ରଥମ, ଯେଉଁଠି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଆଦି ଚୌଦ ମନୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହି ଚୌଦ ମନୁ ପୂର୍ବ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତରେ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଓ ପର୍ବତ ସମେତ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର ଶାସନ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଏବଂ ଏଠାର ଲୋକମାନେ ଉପରେ ଏକ ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଏବେ ଶୁଣ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସମୟ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପର ବିବରଣୀ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ପୂର୍ବତନ କଳ୍ପ, ସେଥିର ପ୍ରାକ୍ ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ସୃଷ୍ଟି ଓ ବଂଶାବଳୀ, ଏବଂ ଆସନ୍ତା କଳ୍ପ ନେଇ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ। ମୂଳରେ, ପୃଥିବୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା, କେବଳ ଜଳ ଥିଲା; ସେହି ଶାନ୍ତ, ଏକତା ଜଳରେ କିଛି ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ।