ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ମୁଁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଓ ଅଜଗତ୍ର କଥା କହିଥିଲି, ସେସବୁ ଏହି ଅଣ୍ଡରେ କିଛି ଅଂଶରେ ବ୍ୟାପିତ ଅଛି । ଏହି ସମୟକୁ ଚେତନ୍ୟ କରିବା ଦରକାର ଯେ, ଏହା ହେଉଛି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ଦିନ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ରାତି ମଧ୍ୟ ସେଇ ଦିନ ପରି ଏକାକାର ଅଟୁଟ ଅବଧି । ଯେଉଁ ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ସେଉଁ ସମୟରେ ଯେଉଁ ନିର୍ବିକାର ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ହାତ ନଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ରାତି ଓ ପ୍ରଳୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନାହିଁ । ଏହି ସମସ୍ତ କଥା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ତାଙ୍କର ବିଷୟ, ଓ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ନେଇ ଗୁହ୍ୟ ଉପମା ଦ୍ୱାରା ବୁଝାଯାଏ । ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିର୍ବିକାର ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଛନ୍ତି । ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷରେ, ଯେତେବେଳେ ପ୍ରପଞ୍ଚ ଅପ୍ରକଟ ହୁଏ, ସମସ୍ତେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଲୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି । ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ଏକାତ୍ମ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି—ତମ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସ୍ ଏହି ତିନି ଗୁଣର ସମତାରେ । ଏହି ଦୁଇଁ ଏକାପେକ୍ଷିତ ଓ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଭାବେ ବିଲିନ ହୁଏ, ଗୁଣର ଅସମତା ହେଲେ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଯେପରି ତିଳ ମଧ୍ୟରେ ତେଲ ଓ ଦୁଧ ମଧ୍ୟରେ ଘୃତ ଅଛି, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ମଧ୍ୟ ତମ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସ୍ର ଅନୁସରଣ କରେ । ଏହି ଦୀର୍ଘ ରାତିରେ ସମସ୍ତେ ମାହେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ, ଏହି ପରାଶକ୍ତି ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ପରମେଶ୍ୱର ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ମାହେଶ୍ୱର ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ । ଏହି ମାହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଥିଲେ, ତିନି ଜନ୍ମ ହେଲେ—ଏହି ତିନି ଦେବତା ଅବିନାଶୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗୁହ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଧାର । ଏହି ତିନି ଦେବତା ତିନି ଗୁଣ, ତିନି ଲୋକ ଓ ତିନି ଅଗ୍ନି ସମାନ । ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ଏକାଉଠି ଅନ୍ୟକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏକାଉଠି ଅନ୍ୟକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ସେମାନେ କେବେ ଅଲଗା ହୁଏନାହାଁ, ସଦା ଏକାତ୍ମ ଅଛନ୍ତି । ପରମେଶ୍ୱର ଉଚ୍ଚତମ ଦେବ, ବିଷ୍ଣୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ରଜୋଗୁଣରେ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି । ସେଇ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁରୁଷ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଏବଂ ପ୍ରକୃତି ସମ୍ମାନିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠା । ପ୍ରକୃତି ମାହେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥାଏ, ତାଙ୍କର ଉତ୍ପ୍ରେରଣରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ମହାନ ଏକ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିରାଜ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରୀ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ବିକାଶ ପାଏ । ପ୍ରଧାନର ଗୁଣର ଅସମତା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଇଶ୍ୱରଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପୂର୍ବରୁ, ଏହି ସ୍ଥିତି ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି ଦୁଇଁର ମିଶ୍ର ରୂପ । ଏହି ସମୟରେ କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ରୁଦ୍ର ପ୍ରଥମେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ—ଅପୂର୍ବ ତେଜ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ସମ, ଅପ୍ରକଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆଲୋକ ଦେଇଥିଲେ । ଯିଏ ଦେହୀ, ସେଇ ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ; ତାଙ୍କୁ ଥିଲେ, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ସ୍ୱାମୀ, ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ମହାଦେବ ତିନି ରୂପରେ ଏକାତ୍ମ ଅବସ୍ଥାରେ ବିରାଜ କରନ୍ତି । ସମସ୍ତ ଅତୁଳନୀୟ ଜ୍ଞାନ, ଶାସନ, ଧର୍ମ ଓ ବୈରାଗ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନେ ଏହି ଗୁଣରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ । ଅପ୍ରକଟରୁ ତାଙ୍କର ମନ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ କିଛି ଚାହାଯାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କାରଣ ସେମାନେ ତିନି ଗୁଣ ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖନ୍ତି । ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଖ୍ୟାତ, ସେଇ ସମୟ ଭାବେ ସମାପ୍ତିକର୍ତ୍ତା, ହଜାରମୁଣ୍ଡିଆ ପୁରୁଷ ସ୍ୱୟଂଭୂ ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, କାଳ ଭାବେ ସମାପ୍ତି କରନ୍ତି, ପୁରୁଷ ଭାବେ ସକଳ ଉପରେ ଉଦାସୀନ ଅଛନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ସୃଷ୍ଟିପତିଙ୍କର ତିନି ଅବସ୍ଥା । ବ୍ରହ୍ମା ପଦ୍ମଯୋନି ସମାନ, ରୁଦ୍ର କାଳାଗ୍ନି ସମାନ, ଏବଂ ପୁରୁଷ କମଳନୟନ ଏହି ପରମାତ୍ମାର ରୂପ । ମାହେଶ୍ୱର ପ୍ରଥମେ ଏକ, ପରେ ଦୁଇ ଭାଗ, ତାପରେ ତିନି ଭାଗ ଏବଂ ପୁନଃ ବିବିଧ ଭାଗରେ ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି । ନାନା ରୂପ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଆକୃତି ଓ ନାମ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଲୀଳାରେ ମାହେଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି ଓ ବଦଳାନ୍ତି । ତିନି ଭାଗ ଭାବେ ଜଗତରେ ବିଭାଜିତ ହେଉଥିବାରୁ ସେ ତିଗୁଣ; ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ ହେଲେ ଚତୁର୍ମୁଖ ସ୍ଵରୂପ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ । ସେଉଁଠି ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ଯାହା ତାଙ୍କର ନିତ୍ୟ ଅବସ୍ଥା, ସେଥିପାଇଁ ସେ ଆତ୍ମା ଭାବେ ପରିଚିତ । ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବାରୁ ସେ ଦ୍ରଷ୍ଟା; ଦେହୀ ଭାବେ ସେ ତାହାର ସ୍ୱାମୀ; ସମସ୍ତ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବାରୁ ସେ ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି । ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ ଥିବାରୁ ସେ ଭଗବାନ୍, ପବିତ୍ର ଥିବାରୁ ଶିବ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଥିବାରୁ ପରମ, ରକ୍ଷକ ଥିବାରୁ ଓଁ ଭାବେ ସ୍ମୃତ । ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଥିବାରୁ ସେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବାରୁ ସର୍ବମୟ; ତିନି ଭାଗରେ ଭାଗି ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ଚାଳନା କରନ୍ତି । ସେଉଁଠି ସୃଷ୍ଟି, ସଂହାର ଓ ପାଳନ କରନ୍ତି; ପ୍ରଥମ ଥିବାରୁ ଆଦିଦେବ, ଅଜନ୍ମା ଥିବାରୁ ଅଜା । ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ରକ୍ଷା କରିଥିବାରୁ ସେ ପ୍ରଜାପତି, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାଦେବ ଭାବେ ପରିଚିତ । ସମସ୍ତେ ବ୍ୟାପିଥିବାରୁ ଇଶ୍ୱର, ବିସ୍ତୃତ ଥିବାରୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଅସ୍ତି ଥିବାରୁ ଭୂତ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ । କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭାବେ ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀ, ଏକ ଥିବାରୁ ଏକମାତ୍ର, ନଗରରେ ବିରାଜ କରୁଥିବାରୁ ପୁରୁଷ ଭାବେ ପରିଚିତ । ଆଦି ନଥିବା ଓ ସମସ୍ତର ପୂର୍ବରୁ ଅଛି, ସ୍ୱୟଂଭୂ ଭାବେ ପରିଚିତ; ପୂଜ୍ୟ ଥିବାରୁ ଯଜ୍ଞ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଭାବେ ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ଥିବାରୁ ଖ୍ୟାତ । ଚଳନ ଥିବାରୁ ପଦ୍ବି, ରକ୍ଷା କରୁଥିବାରୁ ପାଳକ; ଆଦିତ୍ୟ, କପିଳ, ବୃଦ୍ଧ, ଏବଂ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ସେ ସ୍ମୃତ । ଏହିପରି ଅନନ୍ୟ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଗୁହ୍ୟତ୍ୱ ବୁଝିପାରିବ ।