ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିକଥା ଏପରି—ବାୟୁକୁ ଆକାଶ ଘେରି ରହିଛି, ଆକାଶକୁ ପୁଞ୍ଚଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱ ଆବୃତ କରିଛି; ସେହି ପଞ୍ଚଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଆବୃତ କରିଛି, ଏବଂ ମହାତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆବୃତ କରିଛି। ଏହି ଏଣିକି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ଏକାଉପରେ ଏକ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱମୟ ଅଣ୍ଡର ମୁଣ୍ଡରେ ସର୍ବ ଅବସ୍ଥିତ, ଜଳରେ ଭବ, ଅଗ୍ନିର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରୀରୁଦ୍ର ଏବଂ ବାୟୁରେ ଉଗ୍ର ବିଦ୍ୟମାନ। ପୃଥିବୀର ମଧ୍ୟରେ ଭୀମ, ଅହଙ୍କାରରେ ମହେଶ୍ୱର ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିରେ ଇଶ ଭଗବାନ୍ ସ୍ଥିତ। ଏହିପରି ସପ୍ତ ଦୂର୍ଗା ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଆବୃତ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଏଠି ଥିବା ଏଠି ଥିବା ଅଷ୍ଟ ତତ୍ତ୍ୱ ଏକାଉପରେ ଏକ ଆବୃତ ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ। ସୃଷ୍ଟିର ସମୟରେ, ଏମିତି ରହି, ଏଏଁ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ପ୍ରତିଏକ ଅନ୍ୟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଉପାଧି ଓ ଉପାଧିତ ଭାବରେ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ପ୍ରକୃତିରେ ବିଲିନ ହୁଏ; ଏହି ସମସ୍ତ ଅବ୍ୟକ୍ତ ପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହେଶ୍ୱର ଅଣ୍ଡର କାରଣ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡରୁ ଅତିଦ୍ୟୁତିମାନ ପୁରୁଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯାହାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ସ୍ଥିତ ହେଲା। ସେଉଁଠି ପ୍ରଥମ ଦେହଧାରୀ ପୁରୁଷ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେବୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ସାରସ୍ୱତୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେଠି ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନେ, ସହ ବାୟୁ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ଅଣ୍ଡ ଭିତରେ ଲୋକ ଓ ଅଲୋକ ଦୁହିଁ ଅନ୍ଶତଃ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଯାହା କୁହାଯାଇଛି, ସେଇପରି ଏଠି ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଏହି ସମୟକୁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦିନ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ; ତାଙ୍କ ରାତି ମଧ୍ୟ ସେଇ ଦିନ ଭଳି ଦୀର୍ଘ। ଜେଉଁ ସୃଷ୍ଟି ହସ୍ତରହିତ ଏବଂ ଯେଉଁ ରାତି, ସେଉଁଠି ପ୍ରଳୟ କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ହସ୍ତରହିତ ପ୍ରଭୁ ପାଇଁ ନ ରାତି ଅଛି, ନ ପ୍ରଳୟ—ଏହି ଉପମା ଲୋକଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଛି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ତାଙ୍କର ବିଷୟ ଓ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ବିଷୟରେ। ଏହିପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ହସ୍ତରହିତ ଭାବରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷରେ, ରାତି ଶେଷ ହେଲେ, ସମସ୍ତେ ସ୍ଵଭାବିକ ଭାବରେ ନିଜ ନିଜ ରୂପରେ ବିଲିନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ ଦୁଇଁ ଅନ୍ଧକାର, ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ସମତାରେ ଏକାଠି ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ଦୁଇଁ ଏକାଉପରେ ଏକ ବିଲିନ ହେବା ସମୟରେ, ଗୁଣଗୁଡିକ ସମାନ ହେଲେ, ସେଉଁଠି ବିଲୟ ହୁଏ; ଅସମାନ ହେଲେ, ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ତିଳରେ ତେଲ, ଦୁଧରେ ଘୃତ ଯେପରି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ସେପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟି ତମସ, ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ମଧ୍ୟରେ ଅନୁସରଣ କରେ। ସମଗ୍ର ରାତି ଉପାସନା ପରେ, ପରମ ମାହେଶ୍ୱରୀ, ପ୍ରକୃତିରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିବା ମୌଖିକ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ। ପରମେଶ୍ୱର ସ୍ଵୟଂ ଯୋଗଦ୍ୱାରା ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ମହେଶ୍ୱର ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ଏହି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ତିନି ଦେବତା—ଅନନ୍ତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗୁପ୍ତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆଧାର—ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ତିନି ଦେବତା ତିନି ଗୁଣ, ତିନି ଲୋକ ଓ ତିନି ଅଗ୍ନି ସମାନ। ଏମାନେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭର, ଏବଂ ଏକାଉପରେ ଏକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି, ଏକାଉପରେ ଏକ ସ୍ଥିତି ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏମାନେ ସଦା ସଙ୍ଗୀ, ଏକ ଅପରକୁ କେବେ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ। ପରମେଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦେବତା; ବିଷ୍ଣୁ ମହାତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା, ରଜୋଗୁଣ ଦ୍ୱାରା, ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ସେହି ପରମ ଦେବତା ପୁରୁଷ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଓ ପ୍ରକୃତି ସେଇ ପରମ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ପ୍ରକୃତିକୁ ମହେଶ୍ୱର ନିୟମିତ କରନ୍ତି; ସେଉଁଠି ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରବେଶ କରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରକୃତି ନିଜେ ଶ୍ରୀର ସ୍ଥାନ ହୁଏ। ପ୍ରଧାନର ଗୁଣ ଅସମାନ ହେବା ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଇଶ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ, ଏହା ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି ଦୁହିଁର ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରେ। ପ୍ରଥମେ କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ରୁଦ୍ର, ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତେଜ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ଅପୂର୍ବ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ଦେହଧାରୀ ପ୍ରଥମ, ସେପରି ପୁରୁଷ ଭାବେ ପରିଚିତ। ତାଙ୍କଠାରୁ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। କାରଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସିদ্ধ, ଏହିପରି ତିନି ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ମହାଦେବ ସ୍ଥିତ। ଅପୂର୍ବ ଜ୍ଞାନ, ଏଶ୍ୱର୍ୟ, ଧର୍ମ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଏମାନଙ୍କ ଉପରି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଗୁଣ। ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ତାଙ୍କ ମନ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେଇ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, କାରଣ ସେମାନେ ତିନି ଗୁଣ ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖନ୍ତି। ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ପରିଚିତ; ସେଇ କାଳ ଭାବେ ଶେଷକାରୀ; ହଜାରମୁଣ୍ଡିଆ ପୁରୁଷ ସ୍ଵୟଂଭୂ ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ସେ ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, କାଳ ଭାବେ ସେ ଲୋକକୁ ଲୟ କରନ୍ତି, ପୁରୁଷ ଭାବେ ସେ ନିର୍ଲିପ୍ତ ରହନ୍ତି—ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥା ଲୋକପତିଙ୍କ ଅଟୁଟ ଧ୍ୟାନ। ବ୍ରହ୍ମା ପଦ୍ମସମ ଜନ୍ମ, ରୁଦ୍ର କାଳାଗ୍ନି ସମ, ପଦ୍ମନୟନ ପୁରୁଷ ପରମ ଆତ୍ମାର ରୂପ। ଏକ ରୂପରୁ ଦୁଇ, ପୁନି ତିନି, ଏବଂ ପୁନି ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ମହେଶ୍ୱର ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ବଦଳାନ୍ତି। ନିଜ ଲୀଳାରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଚିହ୍ନ ଓ ନାମ ଦ୍ୱାରା ମହେଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି। ସେ ତିନି ଗୁଣରେ ତିନିପ୍ରକାର, ଚାରିଭାଗରେ ଚାରିପ୍ରକାର ଭାବେ ବିଭାଜିତ ହୋଇ, ସେ ଚାରିପ୍ରକାର ଉତ୍ସର୍ଗ ଭାବେ ପରିଚିତ।