ପ୍ରାଚୀନ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ ଓ ରସ — ଏହି ଚାରିଟି ଗୁଣକୁ କେବଳ ଗନ୍ଧ ଅନୁସ୍ୱାର କରିଥିଲା। ଏହି ଗନ୍ଧ ଗୁଣ ସହିତ ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇ, ସେମାନେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ପୃଥିବୀ ପଞ୍ଚମୂଳ ଗୁଣର ଧାରଣା କରି, ଏହି ମହାଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ମୋଟ ଓ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହାର ଶାନ୍ତ, ଉଗ୍ର ଓ ମୋହିତ ଭିନ୍ନତା ମନେରେ ରଖାଯାଇଛି। ସମସ୍ତ ଭୂତ ଏକାପରେ ଅନ୍ୟ ଭୂତକୁ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି, ଏହିପରି ଭାବେ ପୃଥିବୀର ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଲୋକ, ମଣ୍ଡଳ ଓ ପର୍ବତ ଆବୃତ ହୋଇ ରହିଛି। ଏହି ଭିନ୍ନତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ଭିନ୍ନତା ଦୃଢ଼ ହେବାରୁ ମନେ ରଖାଯାଇଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବବର୍ତୀ ଭୂତର ଗୁଣ ଅନୁସ୍ୱାର କରିଥାଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଗୁଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛି, ଯାହାକୁ ଏହି ଭୂତର ଗୁଣ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, କିଏ ଜଳରେ ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରି ଏହାକୁ ଜଳର ଗୁଣ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି ଗୁଣ ପୃଥିବୀର ଅଟୁଟ ଗୁଣ, ଏହା ଜଳ ଓ ବାୟୁରେ ଦେଖାଯାଏ ଏହାର ସମ୍ମିଳନ ଦ୍ୱାରା। ଏହି ସାତଟି ମହାଭୂତ, ଏକାପରେ ଅନ୍ୟ ଭୂତର ଗୁଣ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିଥାଏ। ପୁରୁଷ ଏବଂ ଅବ୍ୟକ୍ତର କୃପା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ମହାଭୂତଗୁଡିକ ନିଜ ନିଜ ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ରୂପରେ ସମାପ୍ତ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥାଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥିବା ଫୁଲି ଥିବା ବୁଦ୍ବୁଦ ପରି ଏକାଥରେ ଉପଜିଲା, ଏହା ବିଶାଳ ଓ ଜଳରେ ଆସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ବାହାରୁ ଜଳ ଦଶଗୁଣ ଆବୃତ କରିଛି; ଏହି ଜଳକୁ ତାହାରୁ ଦଶଗୁଣ ଅଗ୍ନି ଆବୃତ କରିଛି; ଅଗ୍ନିକୁ ଦଶଗୁଣ ବାୟୁ ଆବୃତ କରିଛି; ବାୟୁକୁ ଦଶଗୁଣ ଆକାଶ ଆବୃତ କରିଛି। ବାୟୁ ଆକାଶରେ, ଆକାଶ ଭୂତତତ୍ୱରେ, ଭୂତତତ୍ୱ ମହାତତ୍ୱରେ, ମହାତତ୍ୱ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ଆବୃତ ହୋଇଛି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମୁଣ୍ଡରେ ଶର୍ବ ବିରାଜିତ, ଜଳରେ ଭବ, ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ରୁଦ୍ର, ବାୟୁରେ ଉଗ୍ର ଥିବା ଭାବରେ ମନେ ପକାଯାଏ। ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରେ ଭୀମ, ଅହଙ୍କାରରେ ମହେଶ୍ୱର, ବୁଦ୍ଧିରେ ଈଶ ଓ ସମସ୍ତ ଦେଉଁଥିବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପରମେଶ୍ୱର ଅଛନ୍ତି। ଏହି ସାତଟି ସ୍ୱାଭାବିକ ଆବୃତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଆବୃତ ହୋଇଛି; ଏହି ଆଠଟି ତତ୍ୱ ଏକାପରେ ଅନ୍ୟକୁ ଆବୃତ କରି ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବିରାଜିତ ଅଛନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ, ଏହି ଭୂତମାନେ ଏକାପରେ ଅନ୍ୟକୁ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୂତ ଅନ୍ୟକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି। ସମର୍ଥନ ଓ ସମର୍ଥିତ ର ସମ୍ପର୍କରେ, ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡିକ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଭୂତରେ ବସିଥାଏ; ପରମ ମହେଶ୍ୱର, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଉପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରଣ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୁ ଏହି ପରମେଶ୍ୱର ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁରୁଷ ଭାବରେ; ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରେ କାର୍ଯ୍ୟର ସମସ୍ତ ଉପାୟ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଗଲା। ସେ ପ୍ରଥମ ଶରୀରୀ ପୁରୁଷ, ତାଙ୍କର ବାମ ଦିଗରୁ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜିତ ବିଷ୍ଣୁ ଉପଜିଲେ। ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଡାହାଣ ଦିଗରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ସରସ୍ୱତୀ ଉପଜିଲେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାରାମଣ୍ଡଳ, ଗ୍ରହ ଓ ବାୟୁ ଅଛି। ଜଗତ ଓ ଅଜଗତ ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ସାମିଳ ଅଛି; ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ମୁଁ ଯାହା ଗଣନା କରିଛି, ସେହିପରି ଅଛି। ଏହି କାଳକୁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ଦିନ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ରାତି ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଦୀର୍ଘତାର ଅଟୁଟ ଅଛି। ହସ୍ତବିହୀନ ଏକାକି ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ଓ ରାତି, ଏହାକୁ ପ୍ରଳୟ କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ହସ୍ତବିହୀନ ପରମେଶ୍ୱର ପାଇଁ ଏହି ରାତି ଓ ପ୍ରଳୟ ନାହିଁ, ଏହା ବୁଝିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ପାଇଁ ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ତାଙ୍କର ଅର୍ଥ ଓ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ବିଷୟରେ। ଏହିପରି, ଅନ୍ତର୍ଗତ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଦେବତା ସହିତ ସମସ୍ତ ଜୀବ ହସ୍ତବିହୀନ ଅଟୁଟ ପରମେଶ୍ୱରରେ ସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଜଗତର ରାତି ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ଏକାପରେ ଏକତ୍ୱରେ ବିଲିନ ହୋଇଯାନ୍ତି; ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ପ୍ରକାଶିତ ଓ ତାହାର ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡିକ ଉପସଂହାର ହୋଇଯାଏ। ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ ନିଜ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା, ଅନ୍ଧକାର, ଶୁଭ ଓ ରଜସ ରେ ଏକତାରେ ବିରାଜିତ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇ ଏକାପରେ ଅନ୍ୟକୁ ବ୍ୟାପିତ ଓ ଏକତ୍ୱରେ ଅଛନ୍ତି; ଏହାର ଗୁଣ ଏକତାରେ ଏକାପରେ ଏକତ୍ୱରେ ନିଜେ ଏକତାରେ ବିଲିନ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଗୁଣ ଅସମତା ଦେଖିଲେ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଯେପରି ତିଳରେ ତେଲ ଓ ଦୁଧରେ ଘି ଅଛି, ସେପରି ଜଗତ ଶୁଭ ଓ ଅନ୍ଧକାର ଓ ରଜସ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ। ସମସ୍ତ ରାତି ପରେ, ପରମ ମାହେଶ୍ୱରୀ, ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିର ମୁଁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତିରୁ ଉପଜିଲେ। ପରମେଶ୍ୱର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରି, ତାଙ୍କୁ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ମହେଶ୍ୱର ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ମହେଶ୍ୱରରୁ ଜଗତର ନାଥ ତିନି ଦେବତା ଉପଜିଲେ — ଏହି ତିନି ଦେବତା ନିତ୍ୟ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଗୁପ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅଭିନିବେଶ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ତିନି ଦେବତା ତିନି ଗୁଣ, ତିନି ଜଗତ ଓ ତିନି ଅଗ୍ନି ଭାବରେ ଏକାପରେ ଏକତ୍ୱରେ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଦ୍ଧା ଭାବରେ ଏକାପରେ ଅନ୍ୟକୁ ଭଲ ପାଇଥାଏ, ସମ୍ପର୍କ ରଖି ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି। ଏହି ତିନି ଦେବତା ଏକାପରେ ଅନ୍ୟକୁ ଯୁଗଳ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି, କ୍ଷଣେ ମଧ୍ୟ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ଏକାପରେ ଅନ୍ୟକୁ ବିଦାୟ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ପରମେଶ୍ୱର ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦେବତା, ବିଷ୍ଣୁ ମହାତତ୍ୱରୁ ଉପରେ, ଓ ବ୍ରହ୍ମା ରଜସ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ସେହି ପରମେଶ୍ୱର ପୁରୁଷ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଓ ପ୍ରକୃତି ପରମ ଭାବରେ ମନେ ରଖାଯାଇଛି। ପ୍ରକୃତି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଅଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ପରମେଶ୍ୱର ତାଙ୍କୁ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରି ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରକୃତି ନିଜେ ଶ୍ରୀର ଅଧିଷ୍ଠାନ ହୋଇଯାଏ।