ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ ବିଦ୍ୟା ଉପଜିବାର ବିଷୟରେ କହାଯାଇଛି—ଜଣା ଯାଇଥିବା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଭଗବାନ ହେଉଛନ୍ତି ଏହି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ନିବାସସ୍ଥଳ। ତାଙ୍କୁ ନିୟମିତ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୀମିତତା ଦ୍ୱାରା ବିଧିବଦ୍ଧ କରାଯିବା ପାଇଁ, ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ଈଶ୍ୱର’ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରନ୍ତି। ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ଦେଉଥିବା ଶବ୍ଦମାନେ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରକୃତିର ସ୍ୱଭାବକୁ ଜାଣନ୍ତି ଏବଂ ଦିବ୍ୟତାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହା ତିଆରିବାର ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରେରିତ, ସୃଷ୍ଟିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଏହାର ଦୁଇଟି କାର୍ଯ୍ୟ—ସଙ୍କଳ୍ପ ଏବଂ ଅଧ୍ୟବସାୟ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ତିନିଟି ଗୁଣରୁ, ଯେତେବେଳେ ରଜସ୍ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ପାଏ, ତେବେ ଅହଂକାର ଉପଜିଥାଏ; ଏହି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ ବିଳୀନ ହୋଇ, ସୃଷ୍ଟି ବାହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱମାନାରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହି ଅହଂକାରରୁ, ଯେତେବେଳେ ତମସ୍ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ପାଏ, ତେବେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱମାନାର ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯାହା ଅନ୍ଧକାରର ଗୁଣରେ ବିଶିଷ୍ଟ। ତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରଥମ ରୂପାନ୍ତରଣରେ ଧ୍ୱନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଧ୍ୱନିରୁ ଆକାଶ ଉପଜିଥାଏ, ଯାହା ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ଧ୍ୱନି ଏହାର ଲକ୍ଷଣ। ଆକାଶର ଲକ୍ଷଣ କେବଳ ଧ୍ୱନି; ଏହି ଆକାଶ ରୂପାନ୍ତରଣରେ ବାୟୁ ଉପଜିଥାଏ, ଯାହାର ଗୁଣ କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ ଏବଂ ଧ୍ୱନିକୁ ଆବୃତ କରେ। ବାୟୁ ରୂପାନ୍ତରଣରେ ଅଗ୍ନି ଉପଜିଥାଏ; ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ହେଉଛି ରୂପ। ବାୟୁ କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ ଧାରଣ କରି ରୂପକୁ ଆବୃତ କରେ। ଅଗ୍ନି ରୂପାନ୍ତରଣରେ କେବଳ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଏହି ଅଗ୍ନିରୁ ଜଳ ଉପଜିଥାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ରସ ଧାରଣ କରେ। ଜଳର ଲକ୍ଷଣ କେବଳ ରସ; ଏହାକୁ ଅଗ୍ନି ଆବୃତ କରିଥାଏ, ଯାହା କେବଳ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି। ଜଳ ରୂପାନ୍ତରଣରେ କେବଳ ଗନ୍ଧ ଉପଜିଥାଏ। ଏହି ଗନ୍ଧରୁ ଏକତ୍ରିକରଣ ଉପଜିଥାଏ; ଏହାର ଗୁଣ ଗନ୍ଧ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏହାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗୁଣ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି, ଏହିପରି ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଅଭିନ୍ନତା କୁ ସୂଚିତ କରନ୍ତି, ଏହିପାଇଁ ସେମାନେ ଅଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। ଶାନ୍ତ, ଉଗ୍ର ଏବଂ ମୋହର ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ପୁନଃ ଅଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିକୁ ବୈକାରିକ ଅହଂକାରରୁ ଉପଜିଥିବା ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଯାହାରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ରହିଛି। ଏହି ବୈକାରିକ ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଏକାସାଥି ଉପଜିଥାଏ—ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ। ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଉପକରଣ ଭାବରେ କାମ କରନ୍ତି; ଦଶ ବୈକାରିକ ଦେବତା ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଏକାଦଶ ହେଉଛି ମନ, ଯାହା ନିଜ ଗୁଣରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ ଅଛି। କାନ, ଚର୍ମ, ଚକ୍ଷୁ, ଜିହ୍ବା ଏବଂ ନାକ—ଏହି ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱନି ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣଗୁଡିକୁ ଅନୁଭବ କରିବା ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧି ଦିଆଯାଇଛି। ପାଁ, ଗୁଦ, ଲିଙ୍ଗ, ହସ୍ତ ଏବଂ ବାଚନ—ଏହି ହେଉଛି ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ। ଚଳନ, ବିସର୍ଜନ, ସୁଖ, କୌଶଳ ଏବଂ କଥା ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନାର କାର୍ଯ୍ୟ। ଆକାଶ, ଯାହାର ଲକ୍ଷଣ କେବଳ ଧ୍ୱନି, ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ବେଧିତ ହେଲା। ତାପରେ, ବାୟୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଲା—ଧ୍ୱନି ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶ ଦୁଇଟି ଗୁଣ ହେଲା। ଏହିପରି, ରୂପ ଲାଗିଲା, ଧ୍ୱନି ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା; ତାପରେ, ଅଗ୍ନି ତୃତୀୟ ହେଲା—ଧ୍ୱନି, ସ୍ପର୍ଶ ଏବଂ ରୂପ ଧାରଣ କଲା। ଧ୍ୱନି, ସ୍ପର୍ଶ ଏବଂ ରୂପ ସହିତ କେବଳ ରସ ଲାଗିଲା; ଏହିପରି, ଜଳ ଚତୁର୍ଥ ହେଲା—ରସର ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କଲା। ଧ୍ୱନି, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ ଏବଂ ରସ ସହିତ କେବଳ ଗନ୍ଧ ଲାଗିଲା; ଏହି ଗନ୍ଧର ଗୁଣ ସହିତ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହିପରି, ପୃଥିବୀ ପଞ୍ଚଗୁଣୀ ହେଲା, ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅତି ସ୍ଥୂଳ। ଶାନ୍ତ, ଉଗ୍ର ଏବଂ ମୋହର ଭିନ୍ନତା ଏହିପରି ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି। ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଏକାପରକୁ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି; ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଜଗତ, ଲୋକ ଏବଂ ପର୍ବତମାନେ ଆବୃତ। ଏହି ଭିନ୍ନତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ଭିନ୍ନତା ନିଶ୍ଚିତ ଥିବାରୁ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଗୁଣକୁ ଅଧିଗତ କରେ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଗୁଣ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଏହାର ଗୁଣ ଧରାଯାଏ, କିଛି ଲୋକ ଜଳରେ ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହାକୁ ଜଳର ଗୁଣ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି ଗୁଣ ପୃଥିବୀର; ଏହା ଜଳ ଏବଂ ବାୟୁରେ ଦେଖାଯାଏ ସମ୍ପର୍କର ପ୍ରଭାବରୁ। ସବୁ ଦିଗରୁ ଏହି ସାତ ମହାତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଏକାପରକୁ ଗୁଣ ଦିଅନ୍ତି। ପୁରୁଷ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବାରୁ ଏବଂ ଅବ୍ୟକ୍ତର କୃପାରେ, ଏହି ମହାତ୍ତ୍ୱମାନେ ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରୂପରେ ଏକ ମହାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ଏହି ମହାଣ୍ଡ, ଜଳରେ ବୁଲ୍ବୁଲା ଭଳି ଏକାସାଥି ଉପଜିଥାଏ; ଏହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତତ୍ତ୍ୱମାନରୁ ଉପଜିଥିବା, ବିଶାଳ ଏବଂ ଜଳରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ମହାଣ୍ଡର ବାହାର ଦିଗକୁ ଜଳ ଦଶଗୁଣୀ ଆବୃତ କରିଛି; ଏହି ଜଳକୁ ଫିରି ଦଶଗୁଣୀ ଅଗ୍ନି ଆବୃତ କରିଛି। ଅଗ୍ନିକୁ ଦଶଗୁଣୀ ବାୟୁ ଆବୃତ କରିଛି; ବାୟୁକୁ ଦଶଗୁଣୀ ଆକାଶ ଆବୃତ କରିଛି। ବାୟୁକୁ ଆକାଶ ଆବୃତ କରିଛି; ଆକାଶକୁ ତତ୍ତ୍ୱର ନିୟମ ଆବୃତ କରିଛି; ଏହି ତତ୍ତ୍ୱର ନିୟମକୁ ମହାତ୍ତ୍ୱ ଆବୃତ କରିଛି; ମହାତ୍ତ୍ୱକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆବୃତ କରିଛି। ମହାଣ୍ଡର ମଣ୍ଡା ଭାଗରେ ଶର୍ବ ଅବସ୍ଥିତ; ଜଳରେ ଭବ; ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରୀମାନ ରୁଦ୍ର; ବାୟୁରେ ଉଗ୍ର ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରେ ଭୀମ ଅବସ୍ଥିତ; ଅହଂକାରରେ ମହେଶ୍ୱର; ବୁଦ୍ଧିରେ ଶ୍ରୀମାନ ଈଶ; ସମସ୍ତଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭଗବାନ। ଏହି ସାତି ନିଜସ୍ୱ ଆବରଣ ଦ୍ୱାରା ମହାଣ୍ଡ ଆବୃତ; ଏହି ଆଠ ତତ୍ତ୍ୱ ଏକାପରକୁ ଆବୃତ କରି ଅବସ୍ଥିତ।