ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିକାଳରେ, ଯେଉଁତି ଆଦି ନାହିଁ, ଅନ୍ତ ନାହିଁ, ଅଜନ୍ମା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ତିନି ଗୁଣ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ କାରଣ ଥିଲେ, ସେହି ଅପ୍ରକାଶ୍ୟ, ଅଜ୍ଞେୟ ଚେତନା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦିରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ। ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ଶିବଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ତିନି ଗୁଣ ସମବଳିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ସେଠାରେ ଅବିଭାଜ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରମୟ ଏକ ଅବସ୍ଥା ରହିଥିଲା। ପରେ, ସୃଷ୍ଟିର ସମୟରେ, ପ୍ରଧାନ ରୂପୀ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ଅଧିପତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଚେଷ୍ଟାରେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। ଏହି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ରୂତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଅପ୍ରକାଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ପ୍ରଧାନ ଥିଲା ଏବଂ ପ୍ରଥମେ କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କଲା। ମନ ଏବଂ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଏକାଟି ଭାବିବା ଯାଏ; ଏହିଠାରେ ତାହାର କାରଣ ଭାବେ ସ୍ମୃତି ହୁଏ। କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ଅଧିନରେ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିହ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱର ଉଦ୍ବୋଧନ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପ, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ସଂସାରର ସତ୍ୟତାର କାରଣ, ସୃଷ୍ଟିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ସେ ତିବ୍ର ସୃଷ୍ଟି ଇଚ୍ଛାରେ ଏହା କରିଥିଲେ। ଏହି ମନ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ବୁଦ୍ଧି, ବ୍ରହ୍ମା, ପୂର୍ବ ଜ୍ଞାନ, କୀର୍ତ୍ତି, ଏଶ୍ୱରତ୍ୱ, ପ୍ରଜ୍ଞା, ଚିତ୍ତ, ସ୍ମୃତି, ସଂବିଦ୍, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ଏହି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତ ଜୀବର କର୍ମ ଓ ଫଳକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ତାହାର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ‘ମନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଏବଂ ବଡ଼ ଥିବାରୁ, ଏହାକୁ ‘ମହାନ୍’ କୁହାଯାଏ। ସେ ମାନ୍ୟତା ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଭିନ୍ନତା ବିଚାର କରନ୍ତି, ଏବଂ ବିଭାଗ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଏହି ଭୋଗ ସମ୍ପୃକ୍ତତା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ‘ମତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାଙ୍କର ବଡ଼ପଣ ଓ ବିସ୍ତାର କ୍ଷମତା, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଧାର ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିବାରୁ, ଏହିଠାରେ ସେଉଁଠି ‘ବ୍ରହ୍ମା’ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାନ୍ତି, ଏହି କାରଣରୁ ସେ ‘ପୂରି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠି, ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଓ ଉପକାରୀ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଏବଂ ତାଙ୍କର ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ସେ ‘ବୁଦ୍ଧି’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଚିହ୍ନାଟି ଓ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭୂତି ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନରେ ଭୋଗ ରହିଥିବାରୁ ସେ ‘ଖ୍ୟାତି’ (ପ୍ରତିତି, ପ୍ରତିଷ୍ଠା) ଭାବେ ଅଭିହିତ। ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ପରିଚିତ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଖ୍ୟାତି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ବଡ଼ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜାଣନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ‘ଈଶ୍ୱର’ ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି; ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଥିବାରୁ ସେ ‘ପ୍ରଜ୍ଞା’ ଭାବରେ ଅଭିହିତ। ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ ଫଳ ସଂଗ୍ରହ କରି, ଭୋଗ ପାଇଁ ସେ ‘ଚିତ୍ତ’ (ଚେତନା) ଭାବେ ପରିଚିତ। ସେ ବର୍ତ୍ତମାନ, ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସମସ୍ତ କର୍ମ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ଏହିଠାରେ ସେ ‘ସ୍ମୃତି’ ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମହତ୍ତ୍ୱ ଲାଭ କରି, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଜ୍ଞାନକୁ ‘ସଂବିଦ୍’ (ଚେତନା) କୁହନ୍ତି। ସେ ସବୁଠାରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଏବଂ ସବୁ କିଛି ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ‘ସଂବିଦ୍’ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଉପଜାଏ; ସେ ଲୋକଙ୍କ ଜ୍ଞାନର ଆଶ୍ରୟ। ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୀମାବଧ୍ଧତା ଦ୍ୱାରା, ପଣ୍ଡିତମାନେ ସେଉଁଠିକୁ ‘ଈଶ୍ୱର’ କୁହନ୍ତି। ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରୁଥିବା ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ୟ ଓ ଦେବଭକ୍ତମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ଏହି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ସୃଷ୍ଟି ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସୃଷ୍ଟିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଏହାର ଦୁଇଟି କାର୍ଯ୍ୟ ‘ସଙ୍କଲ୍ପ’ ଓ ‘ଅଧ୍ୟବସାୟ’ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ତିନି ଗୁଣ ମଧ୍ୟରୁ ରଜସ୍ ପ୍ରଧାନ ହେଲେ, ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଅହଂକାର ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇ, ସୃଷ୍ଟି ବାହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହି ଅହଂକାରରୁ, ଯେତେବେଳେ ତମସ୍ ପ୍ରଧାନ ହୁଏ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଅନ୍ଧକାର ମୟ ଭାବିବା ହୁଏ। ତତ୍ତ୍ୱ ଉପାଦାନ ଆଗେ ଧ୍ୱନିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ଏହି ଧ୍ୱନିରୁ ଆକାଶ ହେଲା, ଯାହା ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ। ଆକାଶ କେବଳ ଶବ୍ଦ ଧାରଣ କରେ, ପରେ ବାୟୁ ରୂପାନ୍ତର ହୋଇ କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ବାୟୁ ରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ରୂପ। ବାୟୁ କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ ଧାରଣ କରି ରୂପକୁ ଆବୃତ କଲା। ଅଗ୍ନି ରୂପାନ୍ତର ହୋଇ କେବଳ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ଏହିଠାରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ରସ ଧାରଣ କରେ। ଜଳ କେବଳ ରସ ଧାରଣ କରି ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଲା, ଯାହା କେବଳ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଜଳ ରୂପାନ୍ତର ହୋଇ କେବଳ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ଏହିଠାରୁ ସଂଯୋଗ ହେଲା; ତାହାର ଗୁଣ ଗନ୍ଧ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ତାହାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗୁଣ ଥାଏ, ଏହିଭଳି ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଅଭିନ୍ନତାକୁ ସୂଚିତ କରିଥିବାରୁ ‘ଅଭିନ୍ନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶାନ୍ତି, ତୀବ୍ରତା ଓ ମୂଢତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ପୁନଃ ଅଭିନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଯାହା ବୈକାରିକ ଅହଂକାରରୁ ବିକାଶ ପାଏ, ଯାହା ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ପ୍ରଧାନ। ଏହି ବୈକାରିକ ସୃଷ୍ଟି ଏକାସାଥି ମନ, ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଉପକରଣ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ଦଶ ବୈକାରିକ ଦେବତା ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଏକାଦଶ ଅର୍ଥାତ୍ ମନ, ତାହା ନିଜ ଗୁଣରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ।