ଯେତେବେଳେ ହରିଙ୍କ ପରିହାର ପରେ, ମହାପୁରୁଷ ପାର୍ଥ, ତାଙ୍କର ଅତିଶୟ ପ୍ରତାପ ଦ୍ୱାରା, ଅଗ୍ନିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପଥକୁ ଅନୁସରିଲେ। ପାର୍ଥ ତାଙ୍କର ଭାଇମାନେ ଏବଂ ଭୃଷ୍ଣିମାନେ ସହିତ ହରି, ରାମ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ସେ ଉପଯୁକ୍ତ ଉପକରଣ ଅଭାବରେ ମୂଳ, କନ୍ଦ ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଏହି କ୍ରିୟା କଲେ। ଏହିପରେ, ପାର୍ଥ ଓ ତାଙ୍କର ଭାଇମାନେ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଏଭଳି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିର୍ମଳ କର୍ମର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କଥା କହାଯାଇଛି। ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଅବତାର ଓ ଲୟ କେବଳ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ହୁଏ। ଏହା ସୋମ ବଂଶୀୟ ରାଜାମାନଙ୍କ ଇତିହାସ। ଯିଏ ଏହି କଥା ପଢ଼େ, ଶୁଣେ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୁଣାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବୈଷ୍ଣବ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏଠାରେ କୌଣସି ଦ୍ୱିଧା ନାହିଁ। ଏବେ ଶୌନକ ମୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ସୂତ, ତୁମେ ଆଦି ସୃଷ୍ଟିକୁ ସୂଚିତ କରିଛ; କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଖୋଲି ନ କହିଲ। ଏବେ ଦୟାକରି ଏହାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହ।" ମହେଶ୍ୱର, ମହାଦେବ, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଉଭୟରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେଇ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ନାୟକ। ପ୍ରଭୁ ଠାରୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହାକୁ ପ୍ରଧାନ କିମ୍ବା ପ୍ରକୃତି ବୋଲି ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକୃତିର କୌଣସି ଗନ୍ଧ, ବର୍ଣ୍ଣ, ରସ, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ନାହିଁ; ଏହା ଅଜର, ଅମର, ଅବିନାଶୀ, ନିତ୍ୟ, ଏବଂ ସ୍ଵରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ବିଶ୍ୱର ଗର୍ଭ, ମହାତତ୍ତ୍ୱ, ପରମ, ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆକାର, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପ୍ରେରିତ। ଏହି ପ୍ରକୃତି ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନଥିବା, ଅଜନ୍ମା, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ତିନି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ, ଅବିନାଶୀ, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅଜ୍ଞେୟ, ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା। ଶିବଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତ ଏହା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା; ତିନି ଗୁଣ ସମ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଏହି ଅଖଣ୍ଡ ଅନ୍ଧକାର ଅବସ୍ଥା ଥିଲା। ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ, ପ୍ରଧାନ ଠାରୁ, ତତ୍ତ୍ୱଦ୍ରଷ୍ଟାଙ୍କ ନିୟମନରେ, ଗୁଣମାନଙ୍କ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା, ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଏହି ମହାତତ୍ତ୍ୱ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ପ୍ରଥମେ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, କେବଳ ସତ୍ତାକୁ ପ୍ରକାଶ କଲା। ମନ ଓ ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଏକ; ଏହା ତାହାର କାରଣ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ତତ୍ତ୍ୱଦ୍ରଷ୍ଟାଙ୍କ ନିୟମନରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିହ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆକାର, ଯେଉଁଠାରେ ଜଗତର ସତ୍ୟ ନିମିତ୍ତ, ଏହି ମହାତତ୍ତ୍ୱ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସୃଷ୍ଟି ଇଚ୍ଛାରେ ବିଭ୍ରାନ୍ତ। ମନ, ମହାତତ୍ତ୍ୱ, ବୁଦ୍ଧି, ବ୍ରହ୍ମା, ପୂର୍ବ ଜ୍ଞାନ, କୀର୍ତ୍ତି, ଆଇଶ୍ୱର୍ୟ, ପ୍ରଜ୍ଞା, ଚେତନା, ସ୍ମୃତି, ସଂବିଦ୍, ଏବଂ ଜଗତ୍ ସ୍ୱାମୀ—ଏହି ଭାବରେ ସ୍ମୃତି। ସମସ୍ତ ଜୀବର କର୍ମ ଓ ଫଳ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦ୍ୱାରା, ଏହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଥିବାରୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ; ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ ମନ ବୋଲାଯାଏ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଏବଂ ବିଶାଳ ଥିବାରୁ, ଏବଂ ବିଶେଷ ଗୁଣମାନଠାରୁ ବଡ଼ ଥିବାରୁ, ଏହାକୁ ମହାନ୍ ବୋଲାଯାଏ। ସେ ସମ୍ମାନ ବହନ କରେ, ଭିନ୍ନତା ବିଚାର କରେ, ବିଭାଗ ଅନୁଭବ କରେ; ଏବଂ ପୁରୁଷ ଭୋଗ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଥିବାରୁ, ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ ମତି କୁହାଯାଏ। ବଡ଼ତ୍ୱ ଏବଂ ବିସ୍ତାର କ୍ଷମତା ଥିବାରୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଧାର ଥିବାରୁ, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଧାରଣ କରିବାରୁ, ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ବୋଲାଯାଏ। ସେ ଦେବତାମାନେ କୁ ତାଙ୍କ ସ୍ଵରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାନ୍ତି, ଏହି ଦୟା ଦ୍ୱାରା, ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ ପୁରି ବୋଲାଯାଏ। ଏଠାରେ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଉପକାରୀ ଜିନିଷ ବୁଝନ୍ତି; ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ ବୁଦ୍ଧି କୁହାଯାଏ। ପରିଚୟ ଓ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବ ଏଥିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ଭୋଗ ଜ୍ଞାନରେ ବିଧିସ୍ଥିତ; ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ ଖ୍ୟାତି ବୋଲାଯାଏ। ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପରେ ଜଣାଯାଏ; ଏହିଠାରୁ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ଖ୍ୟାତି ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ମହାତ୍ମା ସମସ୍ତକୁ ସ୍୵ୟଂ ଜାଣନ୍ତି, ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ ଈଶ୍ୱର ବୋଲାଯାଏ; ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଥିବାରୁ ପ୍ରଜ୍ଞା ଏହି ନାମ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ସେ ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମର ଫଳ ସଂଗ୍ରହ କରି, ଭୋଗ ପାଇଁ ଏହି ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବାରୁ, ସେ କ୍ଷିତି ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ। ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ—ବର୍ତ୍ତମାନ, ଅତୀତ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ—ସ୍ମରଣ କରିଥିବାରୁ, ସେ ସ୍ମୃତି। ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାକୁ ଅର୍ଜନ କରିଥିବାରୁ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦୁହେଁ ସଂବିଦ୍। ସେ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ ଏବଂ ସମସ୍ତ କିଛି ସ୍ଵୟଂ ମଧ୍ୟରେ ପାଉଥିବାରୁ, ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ସଂବିଦ୍ ବୋଲନ୍ତି। ଜ୍ଞାନ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉପଜେ; ପ୍ରଭୁ ହେଉଛନ୍ତି ଜ୍ଞାନର ଆଶ୍ରୟ। ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୀମା ଦ୍ୱାରା, ବୁଦ୍ଧିମାନେ ଏହାକୁ ଈଶ୍ୱର ବୋଲନ୍ତି। ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ଦେଉଥିବା ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ପରମ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଓ ଦେବଭକ୍ତମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ମହତ୍ତ୍ୱ, ସୃଷ୍ଟି ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସୃଷ୍ଟିକୁ ଉଦ୍ଭବ କରେ; ଏହାର ଦୁଇ କାର୍ଯ୍ୟ—ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଅଧ୍ୟବସାୟ। ତିନି ଗୁଣ ମଧ୍ୟରୁ, ଯେତେବେଳେ ରଜୋଗୁଣ ବଢେ, ତେବେ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇ, ସୃଷ୍ଟି ବାହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହି ଅହଂକାର ଠାରୁ, ଯେତେବେଳେ ତମୋଗୁଣ ବଢେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏହାକୁ ଅନ୍ଧକାର ସ୍୵ରୂପ ବୋଲାଯାଏ। ତତ୍ତ୍ୱର ରୂପାନ୍ତର ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରଥମେ କେବଳ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏଠାରୁ ଖାଲି ଅକାଶ ଉଦ୍ଭବ, ଯାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ। ଅକାଶର ଗୁଣ କେବଳ ଶବ୍ଦ; ବାୟୁ ରୂପାନ୍ତର ଦ୍ୱାରା କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଶବ୍ଦକୁ ଆବୃତ କରେ। ବାୟୁ ଠାରୁ ତେଜ (ଅଗ୍ନି) ଉପଜେ; ଏହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ରୂପ। ବାୟୁ କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ ଧାରଣ କରି, ରୂପକୁ ଆବୃତ କରେ।