ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯୋଗର ଅନୁଷ୍ଠାନ ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ପ୍ରଥମେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ବାହ୍ୟ ବିଷୟରୁ ପଛକୁ ଟାଣି ନେବାକୁ ‘ପ୍ରତ୍ୟାହାର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ, ମନକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ନିଶ୍ଚଳ ଭାବରେ ବାନ୍ଧିବାକୁ ‘ଧାରଣା’ କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଧାରଣା ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ତାହା ପରେ ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି ଆସେ। ଏଠାରେ, ମନ ଏକ ତିବ୍ର ଏକାଗ୍ରତାରେ ଲିନ ହେଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସଂସ୍କାର ରହିନଥାଏ—ଏହିଥିକୁ ଧ୍ୟାନ କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ କେବଳ ଚେତନା ରହିଯାଏ, ଶରୀରର ଅନୁଭୂତି ହ୍ରାସ ପାଇଯାଏ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ସମାଧି’ କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ମୂଳକାରଣ ‘ପ୍ରାଣାୟାମ’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। ପ୍ରାଣା ମାନେ ନିଜ ଦେହରେ ବହୁଥିବା ବାୟୁ, ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ‘ୟମ’ କୁହାଯାଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ‘ୟମ’କୁ ତିନି ପ୍ରକାରର କହିଛନ୍ତି—କ୍ଷୁଦ୍ର, ମଧ୍ୟମ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ‘ପ୍ରାଣାୟାମ’ କୁହାଯାଏ, ଏହାର ମାପ ଦ୍ୱାଦଶ ମାତ୍ରା ଭାବେ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି। ସବୁଠୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦ୍ୱାଦଶ ମାତ୍ରା, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶ, ମଧ୍ୟମ ଏହାର ଦୁଇଗୁଣା, ଅର୍ଥାତ୍ ଚବିଶ ମାତ୍ରା। ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରାଣାୟାମ ଉଚ୍ଚ ମାତ୍ରାର ତିନି ଗୁଣା, ଅର୍ଥାତ୍ ଛଅତିସ ମାତ୍ରା, ଏହା କ୍ରମେ ଘମ, କମ୍ପନ, ଓ ଉପରକୁ ଉଠିବା ଦେଇଥାଏ। ଯୋଗର ଆନନ୍ଦ ଲାଗି ଏହି ପ୍ରାଣାୟାମ କ୍ରମେ ଶରୀରରେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା, ମୂର୍ଛା, ରୋମାଞ୍ଚ, ଧ୍ୱନି, ଜ୍ଞାନ, ଅଙ୍ଗକମ୍ପନ ଓ କମ୍ପନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଯେତେବେଳେ ମୂର୍ଛା ଓ ଘମ ଦ୍ୱାରା ଅଚେତନତା ଆସେ, ସେହିଠାରେ ପ୍ରାଣାୟାମ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାଣାୟାମକୁ ବୀଜସହିତ କିମ୍ବା ବୀଜବିନା, ଜପସହିତ କିମ୍ବା ଜପ ବିନା, ହାତୀ, ହରିଣ, ସିଂହ—ଏମିତି ଚରିତ୍ରର ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି। ଯଦି ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ରହେ; କିନ୍ତୁ ବାୟୁ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ଏହାକୁ ଯୋଗୀମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟ ସାଧ୍ୟ। ଯଥାଯଥ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ, ଏହା ଶାନ୍ତ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ, ଯେପରିକି ଅସ୍ଥିର ପଶୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଶୀଳନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ସମୟ ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ବଡ଼ ସାବଧାନିତାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଯାଏ, ଏପରି ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହା ନିଶ୍ଚଳତା ଓ ସମତା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯିଏ ଏହି ପ୍ରକାର ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ସେ କୌଣସି ଦୁଃଖ ପ୍ରାପ୍ତ କରେନାହିଁ; ଏହିପରି ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମୁନିଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରାଣାୟାମ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରିଲେ, ମନ, ବାଣୀ ଓ କାୟ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଦୋଷ ଦୂର ହୁଏ, ଏବଂ ଅଭ୍ୟାସକାରୀଙ୍କ ଶରୀର ସୁରକ୍ଷିତ ରହିଥାଏ। ଏହିପରି ଦୋଷ ନାଶ ହୁଏ, ଶ୍ୱାସ ନିଷ୍କାସନ କମିଯାଏ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଦେବତା ସମ ଶାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ କ୍ରମେ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ। ଏହି ଚାରିଟି ଗୁଣ ଅନୁକ୍ରମେ ଆସେ—ଶାନ୍ତି, ପରମ ଶାନ୍ତି, ଦୀପ୍ତି, ଓ ପ୍ରସାଦ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଶାନ୍ତି ପ୍ରଥମ ଦେଖାଯାଏ। ଶାନ୍ତି ମାନେ ଜନ୍ମଜାତ ଓ ଅପାତିତ ପାପର ନିବାରଣ; ପରମ ଶାନ୍ତି ମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଗ୍ରହ। ଦୀପ୍ତି ମାନେ ସବୁଠାରେ ଏବଂ ସବୁବେଳେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା; ଏହି ଦୀପ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରସାଦ, ଏହା ମନ ଓ ବାୟୁର ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରସାଦ ଶରୀରରେ ଚାରିପ୍ରକାର: ପ୍ରାଣ, ଅପାଣ, ସମାନ, ଉଦାନ, ଓ ବ୍ୟାନ। ଏହି ବାୟୁଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରସାଦ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର: ନାଗ, କୂର୍ମ, କୃକଳ, ଦେବଦତ୍ତ, ଧନଞ୍ଜୟ। ପ୍ରାଣ ଚଳନ ଦେଇଥିବା ବାୟୁ, ଅପାଣ ମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟକୁ ବାହାର କରେ। ବ୍ୟାନ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ବିସ୍ତାର କରେ ଓ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଉଦାନ ମୂଳ ଚଳାଚଳ କରେ। ସମାନ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ସମତା ଦେଇଥାଏ। ନାଗ ଡକା ଦେଇଥାଏ, କୂର୍ମ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲେ, କୃକଳ ଭୋକ ଦେଇଥାଏ, ଦେବଦତ୍ତ ଜମାଇ ଦେଇଥାଏ, ଧନଞ୍ଜୟ ମହାଧ୍ୱନି ଦେଇଥାଏ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ଦେହରେ ଥାଏ। ଏହି ଦଶ ବାୟୁର ପ୍ରସାଦ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ। ଏହା ପରେ, ଚାରି ପ୍ରକାର ଅନ୍ୟ ନାମ ଅଛି: ବିଶ୍ୱ, ମହାନ, ପ୍ରଜ୍ଞା, ମନ, ବ୍ରହ୍ମା, ଚିତି, ସ୍ମୃତି, ଖ୍ୟାତି, ସଂବିତ୍, ଈଶ୍ୱର, ଓ ମତି। ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଦ୍ଧିର ନାମ ଭାବେ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ବୁଦ୍ଧିର ପ୍ରସାଦ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ବିଶ୍ୱ ହେଉଛି ସମସ୍ତର ଅବସ୍ଥା, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ; ମହାନ ହେଉଛି ସବୁଠୁ ବଡ଼। ଯାହା ଜ୍ଞାନର ମାପ ଓ ଗୁହା, ଯାହାରୁ ମନ ଚିନ୍ତା କରେ; ଏହାର ବିସ୍ତାର ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଚିତି ସମସ୍ତ କର୍ମ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ସଂଗ୍ରହ କରେ; ସ୍ମୃତି ମାନେ ଯାହା ସ୍ମରଣ କରେ; ସଂବିତ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସବୁକିଛି ଜଣାଯାଏ। ଖ୍ୟାତି ମାନେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଈଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ନାୟକ, ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣେ। ମତି ମାନେ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଚିନ୍ତା ଓ ବିଚାର ହୁଏ; ଯାହା ଅର୍ଥ ବୁଝାଇଥାଏ, ସେହିଠାକୁ ବୁଦ୍ଧି କୁହାଯାଏ। ଏହି ବୁଦ୍ଧିର ପ୍ରସାଦ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦୋଷ ନିଗ୍ରହ କରାଯାଏ—ଏହିଠାକୁ ‘ୟମ’ କୁହାଯାଏ। ଧାରଣା ଓ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଦ୍ୱାରା ପାପ ନାଶ ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗକୁ ବିଷ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରି, ଅଲ୍ପ ଗୁଣର ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତ୍ୟାଗୀ ଜ୍ଞାନର ବୃଦ୍ଧି କରିଥାଏ; ଯଥାଯଥ ଅବସ୍ଥା ଉପଲବ୍ଧ କରି, ଯୋଗର ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଅନୁଷ୍ଠାନ କ୍ରମିକ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ। ଯଥାଯଥ ଯୋଗାସନ ମିଳିଲେ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଅନୁଚିତ ସମୟରେ ଯୋଗ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବେ ନାହିଁ। ଅଗ୍ନି ସାଧନା, ଜଳ, ଶୁଖିଲା ପତ୍ର ତଳ, କୀଟପତଙ୍ଗ ଥିବା ସ୍ଥାନ, ଶ୍ମଶାନ, ଭଙ୍ଗୁର ଗୋଶାଳା, ବା ଚତୁର୍ମୁଖୀ ରାସ୍ତାରେ—ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କ୍ଲେଶ, ଭୟ, ପିଲା ଗୋଡ଼ିଆ, ଅସୁଚିତ ଷ୍ଠାନ, ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ, ମଶା ଆଦି ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।