ହଳାୟୁଧଙ୍କ ସହଯୋଗରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦୈତ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ବଧ କଲେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଅସତ୍ୟ ରାଜାମାନେଙ୍କୁ ସହଜରେ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ। ତା’ପରେ, ଦେବଜନିତ ଦୈତ୍ୟମଧ୍ୟରୁ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ନରକାସୁରଙ୍କୁ, ମହାପୁଣ୍ୟଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଚକ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଦତ୍ତ ଆଶୀର୍ବାଦରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବଧ କରିଥିଲେ। ଅପୂର୍ବ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଏହି ମହାପୁରୁଷ ତାଙ୍କ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଷୋଳ ହଜାରରୁ ଅଧିକ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଏକ ଶାପକୁ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଂଶକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ ଏବଂ ସେହି ବଂଶକୁ ଶେଷ କରି, ଅଚ୍ୟୁତ ପ୍ରଭାସକୁ ରହିଲେ। ଏହା ପରେ ଏକ ଶତାବ୍ଦୀଠାରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଯାଏଁ, ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟର ଦୁଃଖ ଦୂରକର୍ତ୍ତା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାରକାରେ ବାସ କରିଥିଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, ପିଣ୍ଡାରକରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୁର୍ବାସା ଋଷିଙ୍କ କଥା, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, କଣ୍ବ ଓ ନାରଦ ମହାମୁନିଙ୍କ ଶାପ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସତ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ଶେଷରେ, ଜରାଙ୍କ ବାଣକୁ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ମାନବ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶିକାରୀଙ୍କୁ କୃପା କରି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ। ଅଷ୍ଟାବକ୍ରଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ପତ୍ନୀମାନେ ମାୟାବଳରେ ଚୋରମାନେ ଧାରଣ କରିନେଲେ। ବଳଭଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ନାଗ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଚଳିଗଲେ; ଏବଂ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ଆଦି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପବିତ୍ର ପତ୍ନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କଲେ। ସେମାନେ, ଅଗ୍ନି ସହିତ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ; ଏହିପରି ଦ୍ରୌପଦୀ ମଧ୍ୟ, ପୂତିତ୍ୱର ନିମିତ୍ତେ, ବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ହରିଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ପରେ, ପାର୍ଥ, ଅତିଶୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ବଳରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ବୃଷ୍ଣିମାନେଙ୍କ ପାଇଁ ମୂଳ, କନ୍ଦ ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ। ଆବଶ୍ୟକ ଉପକରଣ ନଥିବାକୁ ଦେଖି, ପାର୍ଥ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ। ଏହିପରି ଅପାପ କାର୍ମା କୃଷ୍ଣଙ୍କ କଥା ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଗଲା। ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଅବତାର ଓ ଲୟ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ହୁଏ; ଏହି ହେଉଛି ସୋମବଂଶୀ ରାଜାମାନେଙ୍କ ଇତିହାସ, ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଯେଉଁଠି ଏହି କଥା ପଢ଼େ, ଶୁଣେ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶୁଣାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବୈଷ୍ଣବ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧ୍ୟାନ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଏହି କଥା ଶୁଣି ସୂତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଗଲା—“ତୁମେ ଆଦି ସୃଷ୍ଟିର କଥା ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛ, କିନ୍ତୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କୁହିନାହଁ; ଏବେ ତୁମେ ଏହାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହ। ମହେଶ୍ୱର, ମହାଦେବ, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଉପରେ ଅତିତ, ସେ ଦେବତା, ପରମ ଆତ୍ମା, ଏବଂ ମୁନିମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଠାରୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ; ଏହିଁକୁ ପ୍ରଧାନ କିମ୍ବା ପ୍ରକୃତି ବୋଲି ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି। ଏହାର ଗନ୍ଧ, ବର୍ଣ୍ଣ, ରସ, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ନାହିଁ; ଏହା ଜରାହୀନ, ଅବିଚଳ, ଅବିନାଶୀ, ଶାଶ୍ୱତ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହିଁ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଗର୍ଭ, ମହାତତ୍ତ୍ୱ, ପରମ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମ; ସମସ୍ତ ଜୀବ ରୂପ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଦେଶରେ ପ୍ରେରିତ। ଏହା ଆଦି ଓ ଶେଷ ଶୂନ୍ୟ, ଅଜନ୍ମା, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ତିନି ଗୁଣ ସମ୍ପନ୍ନ, ଅବିନାଶୀ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅଜ୍ଞେୟ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦିରେ ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିଲା। ଶିବଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ସମସ୍ତ ଏହିଁ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ହେଲା, ଯେତେବେଳେ ତିନି ଗୁଣ ସମତୁଳିତ ଥିଲେ, ଏହା ଅଖଣ୍ଡ ଏବଂ ଅନ୍ଧକାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲା। ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ, ପ୍ରଧାନରୁ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ନିୟମନରେ, ଗୁଣମାନେର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ପ୍ରଥମେ ମାତ୍ର ସତ୍ତାକୁ ପ୍ରକାଶ କଲା। ମନ ଏବଂ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଏକ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଏହା ତାହାର କାରଣ ଭାବରେ ସ୍ମୃତ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିହ୍ନ ଉଦୟ ହେଲା, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ନିୟମନରେ। ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପ, ଯେଉଁମାନେ ଜଗତର ସତ୍ୟର କାରଣ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପାଦନ କରେ, ସୃଷ୍ଟିର ଇଚ୍ଛାରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ମନ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ବୁଦ୍ଧି, ବ୍ରହ୍ମା, ପୂର୍ବ ଜ୍ଞାନ, କୀର୍ତ୍ତି, ଏଶ୍ୱର୍ୟ, ପ୍ରଜ୍ଞା, ଚେତନା, ସ୍ମୃତି, ସଂବିଦ୍, ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର—ଏହିପରି ସ୍ମୃତ। ସମସ୍ତ ଜୀବର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଫଳକୁ ଚିନ୍ତା କରିଥିବାରୁ, ଏହା ସୂକ୍ଷ୍ମତାରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ; ଏହିପରି ଏହାକୁ ମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପଦାର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଓ ବିଶାଳ ଥିବାରୁ, ଏବଂ ଗୁଣମାନେଠାରୁ ବଡ଼ ହେବାରୁ, ଏହାକୁ ମହାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦର, ଭେଦ ବିଚାର କରେ ଏବଂ ବିଭାଗ ଜଣାଏ; ଯେହেতୁ ପୁରୁଷ ଭୋଗରେ ଲିନ୍, ଏହିପରି ଏହାକୁ ମତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବଡ଼ ଓ ବିସ୍ତାର କ୍ଷମତା ଥିବାରୁ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଧାର ହେବାରୁ, ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଅନୁଗତ କରେ, ଏହିପରି ଏହାକୁ ପୂରି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠି, ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଓ ଉପକାରୀ ବିଷୟ ବୁଝନ୍ତି; ଏହିପରି ଏହାକୁ ବୁଦ୍ଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଚିହ୍ନାଟି ଓ ଅନୁଭବ ତାହାଠାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନରେ ଭୋଗ ସ୍ଥିତ ଥାଏ, ଏହିପରି ଏହାକୁ ଖ୍ୟାତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଏହିପରି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଖ୍ୟାତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମହାତ୍ମା ସର୍ବକିଛି ସାକ୍ଷାତ୍ ଜାଣନ୍ତି, ଏହିପରି ଏହାକୁ ଈଶ୍ୱର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଥିବାରୁ ପ୍ରଜ୍ଞା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ଜ୍ଞାନ ଓ କ୍ରିୟାର ଫଳର ରୂପ ଏବଂ ଭୋଗ ନିମିତ୍ତେ ସଂଗ୍ରହ କରେ, ଏହିପରି ଏହାକୁ ଚିତ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ—ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭୂତକାଳ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍—ସ୍ମରଣ କରେ, ଏହିପରି ଏହାକୁ ସ୍ମୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।