କଂସ ତୁମେ ତୁମ ଶରୀରକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ, କିନ୍ତୁ ମୂର୍ଖ, କୌଣସି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିଲେ ଯାହା ପାଇଁ ତୁମ ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ଏବେ ତୁମ ଶତ୍ରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି? ଦେବକୀଙ୍କୁ ଭୟ କରି, କଂସ ତାଙ୍କର ଅଷ୍ଟମ ସନ୍ତାନକୁ ହତ୍ୟା କଲେ—ଏହିପରି ଗାଥା ମନେ ପକାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଦେବକୀଙ୍କ ଅଷ୍ଟମ ପୁଅ ସେହି କଂସଙ୍କ ନାଶର ନିମିତ୍ତ ହେବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଥିଲେ। ବୋଜବଂଶୀ କଂସ ଯେଉଁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ଏହି ଶିଶୁକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଦେବାକୁ, ସେଠି ହରିଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ଦେବୀଙ୍କ କୃପାରେ ସେଠାରେ କୌଣସି ପରିଣାମ ହେଲା ନାହିଁ। ଶୁଦ୍ଧ କର୍ମ କରୁଥିବା ଏହି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଂସ ହତ୍ୟା ପାଇଲେ; ଏହିପରି ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ମଧ୍ୟ ନିହତ ହେଲେ। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନେକ ପୁଅ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରଶଂସିତ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଏ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଚାରୁଦେଷ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ବିଶେଷ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଖାସକରି ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ପୁଅମାନେ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ; କୃଷ୍ଣଙ୍କ ୧୬,୧୦୦ ଜଣ ରାନୀ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ରୁକ୍ମିଣୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରିୟତମା ଓ ପ୍ରଥମ ରାନୀ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ସହ କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଅତିବାହିତ କଲେ। ପୁଅ ପାଇଁ ଆଶା କରି, ହରଙ୍କୁ ବାୟୁ ଉପରେ ଉପବାସ କରି ୧୨ ବର୍ଷ ପୂଜା କଲେ; ତାହାରେ ଚାରୁଦେଷ୍ଣ, ସୁଚାରୁ, ଚାରୁବେଷ, ଯଶୋଧର ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଚାରୁଶ୍ରବା, ଚାରୁୟଶସ୍, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ସାମ୍ବ ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଭଗବାନଙ୍କ କୃପାରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମିଳିଲେ। ଏହି ଶୂରବୀର ପୁଅମାନେ ଓ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦେଖି, ଜାମ୍ବବତୀ, ଜ୍ଞାନୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ରାନୀ, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ କମଳନୟନ, ଆପଣ ମୋତେ ଏମିତି ଏକ ପୁଅ ଦିଅନ୍ତୁ, ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମିକ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସିତ।” ଜାମ୍ବବତୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱର ନାଥ ହରି ଏବଂ ତାପସ୍ୟାର ଆଶ୍ରୟ, ତିନି ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତା’ପରେ ନାରାୟଣ, କୃଷ୍ଣ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ, ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦ ଋଷିଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ଏଠାରେ ଅଙ୍ଗିରାସ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖି, ଜନାର୍ଦନ ନମସ୍କାର କଲେ ଓ ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ଦିବ୍ୟ ପାଶୁପତ ଯୋଗ ଲାଭ କଲେ। ତା’ପରେ କେଶ ଓ ଦାଢ଼ି କାଟି, ଘୃତ ଲେପନ କରି, ମୁଞ୍ଜା ଦୂର୍ବା ଚୂଡ଼ି ଧରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୃଷ୍ଣ କଠୋର ତପସ୍ୟା କଲେ। ହାତ ଉପରେ ଉଠାଇ, ଅସ୍ଥିର ଭାବେ, ପାଦର ଆଙ୍ଗୁଠି ଉପରେ ଦଢ଼ି, ଫଳ, ପାଣି ଓ ବାୟୁ ଉପରେ ତିନି ଋତୁ ଧରି ଅଧୋକ୍ଷଜ ତପ କଲେ। ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ରୁଦ୍ର ବହୁ ବର ଦେଲେ, ତାହାରେ ଜାମ୍ବବତୀଙ୍କ ପୁଅ ସାମ୍ବ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ, ହରିଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଜାମ୍ବବତୀ ସାମ୍ବ ପୁଅ ପାଇଁ ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ, ଯେପରି ଆଦିତ୍ୟ ପାଇଁ ଆଦିତି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇଥିଲେ। ଏହା ପରେ, ମହାମୁନି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଶାପରେ ବାଣଙ୍କ ହଜାର ହାତ କଟି ଦିଆଯାଇଥିଲା। ପୁନି, ହଳାୟୁଧଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ସେ ଦାୟତ୍ୟମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଧର୍ମୀ ରାଜାମାନେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ସହଜରେ ନିହତ ହେଲେ। ଦେବତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଦାୟତ୍ୟ ନରକାସୁରଙ୍କୁ ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଚକ୍ରଙ୍କ ଦୟାରେ ସେ ହତ୍ୟା କଲେ। ସେ ଅପୂର୍ବ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଥିଲେ, ଏବଂ ଏକ ହଜାର ଶୋଧା ଅପସରାମାନେ ତାଙ୍କ ସଂଗେ ରହିଲେ। ଏକ ଶାପକୁ ଅବଲମ୍ବନ କରି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୋତ୍ର ନାଶ କଲେ, ଏବଂ ଏହି ପରିବାର ନିଶ୍ଚିନ୍ନ କରି, ଅଚ୍ୟୁତ ପ୍ରଭାସକୁ ବାସ କଲେ। ପରେ, ଏକ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି, କୃଷ୍ଣ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଦୁଃଖ ଦୂର କରି, ଦ୍ୱାରକାରେ ବାସ କଲେ। ସେ ସମୟରେ, ଦୁର୍ବାସା ଋଷିଙ୍କ ଶାପ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, କଣ୍ୱ ଓ ନାରଦଙ୍କ ଶାପକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, କୃଷ୍ଣ ତାହାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କଲେ। ପରେ, ଜରାଙ୍କ ତୀର ଉପଲକ୍ଷେ ମାନବ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, କୃଷ୍ଣ ଶିକାରୀକୁ କୃପା କରି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଅଷ୍ଟାବକ୍ରଙ୍କ ଶାପରେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ରାନୀମାନେ ମାୟାବଳୀ ଚୋରମାନେ ଧରି ନେଲେ। ବଳଭଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ସର୍ପ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ; ଏବଂ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶୁଭ ରାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ। ସମସ୍ତେ ଅଗ୍ନି ସହିତ ଅଗ୍ନି ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏହିପରି ଦେବୀ ରେବତୀ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ପଥକୁ ଗଲେ; ହରିଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ କରି, ପାର୍ଥ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରାକ୍ରମୀ, ବଳରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ବୃଷ୍ଣିମାନେ ପାଇଁ ମୂଳ, କନ୍ଦ, ଫଳ ଦ୍ୱାରା ତିଳଞ୍ଜଳି କଲେ। ସାମଗ୍ରୀ ଅଭାବରେ, ଆପଣ ପାର୍ଥ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହୋଦରମାନେ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ; ଏହିପରି ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ନିର୍ମଳ କର୍ମ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରିତ୍ର କଥା କୁହାଗଲା। ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟ ସେମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ହୁଏ; ଏହିଏ ସୋମବଂଶୀ ରାଜାମାନଙ୍କ ଇତିହାସ, ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଏହି କଥା ଯେ କହିବେ, ଶୁଣିବେ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୁଣାଇବେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବୈଷ୍ଣବ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବିଚାର ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ଏହିପରେ, ହେ ସୂତ, ତୁମେ ମୂଳ ସୃଷ୍ଟିକୁ ସୂଚିତ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଲେ ନାହିଁ; ଏବେ ତୁମେ ଏହାକୁ ସବିସ୍ତାରେ କୁହ, ହେ ଧର୍ମିକ। ମହେଶ୍ୱର, ମହାଦେବ, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଉଭୟରେ ଅତିତ ଅବସ୍ଥାରେ ବିରାଜିତ; ସେ ଭଗବାନ୍, ପରମାତ୍ମା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ନାଥ। ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଠାରୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ପରମ କାରଣ; ଏହିଏ ପ୍ରଧାନ ଓ ପ୍ରକୃତି, ଯାହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱବେତ୍ତାମାନେ କହନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକୃତି ଗନ୍ଧ, ରଙ୍ଗ, ରସ ବିହୀନ, ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ରହିତ, ଜରା-ବ୍ୟାଧି ରହିତ, ଅବିନାଶୀ, ଶାଶ୍ୱତ, ସ୍ୱରୂପରେ ବିରାଜିତ। ଏହିଏ ସଂସାରର ଗର୍ଭ, ମହାତତ୍ତ୍ୱ, ପରମ ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମ; ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆକାର ଏହିଏ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପ୍ରେରିତ।