ଏକ ଶିବଭକ୍ତ ନିଜ ଜୀବନରେ ବାହ୍ୟ ଏବଂ ଆନ୍ତରିକ ଉତ୍କଳତାର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ତିନି ପ୍ରକାର ପବିତ୍ରତା—ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ବ୍ରହ୍ମନ—ର ଶୁଧ୍ଧି କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ନିୟମାନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ପରେ, ଆନ୍ତରିକ ଶୁଧ୍ଧିର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଦରକାର। ଦେହକୁ ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଅନୁଲେପନ କରିବା ଓ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ, ଯଦି ଆନ୍ତରିକ ଶୁଧ୍ଧି ନାହିଁ, ତେବେ ବାହ୍ୟ ଜଳରେ ଏକା ସ୍ନାନ କରିଲେ ଶୁଧ୍ଧି ହୁଏନା। ଜଳରେ ଅନେକ ଜଳପ୍ରାଣୀ, ମାଛ ଓ ମାଛ ଭକ୍ତ ଜୀବ ରହିଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ଜଳରେ ବାସ କରିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଶୁଧ୍ଧି ହୁଏନା। ତେଣୁ, ଶୁଧ୍ଧିର ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସେବା ଆନ୍ତରିକ ଶୁଧ୍ଧିର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଶୁଧ୍ଧ ଭାବ ଓ ନିର୍ମଳ ବୈରାଗ୍ୟର ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଦେହକୁ ଅନୁଲେପନ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେ ଶୁଧ୍ଧ ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଏହି ପବିତ୍ରତାର ଶିକ୍ଷା ଏହିପରି। ଶୁଧ୍ଧ ଜନଙ୍କୁ ଏହି ଜୀବନରେ ସଫଳତା ଦେଖାଯାଏ, ଅଶୁଧ୍ଧ ଜନଙ୍କୁ ନୁହେଁ। ଯିଏ ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସ କରେ ଓ ନ୍ୟାୟଯୋଗ୍ୟ ଉପାୟରେ ଆସିଥିବା ଦେୟ ଉପରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଥାଏ, ସେ ଜୀବନରେ ସଫଳତା ପାଏ। ସେ ଜନ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଥାଏ, ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ଉପାର୍ଜନ କରିଛି ତାହା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରେନାହିଁ। ସେ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ ତପସ୍ୟାରେ ଦକ୍ଷ। ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ ଜପ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ରର ଜପ ତିନିପ୍ରକାର: ବାଚିକ—ନିମ୍ନ, ଉପାଂଶୁ—ଉତ୍ତମ, ଏବଂ ମନସିକ—ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ମନସିକ ଜପ ସବୁଠୁ ବିଶ୍ୱିତ, ବିଶେଷ କରି ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ। ଏହିପରି, ଶିବ ଉପାସନା ମନ, ବାଣୀ ଓ କାୟ ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ। ଶିବ ଜ୍ଞାନ ଓ ଗୁରୁ ପ୍ରତି ଅଟୁଟ ଭକ୍ତି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆକର୍ଷଣ ହେଲେ ତାହାକୁ ଶୀଘ୍ର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଏଠାରେ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରେ ମନ ଆକର୍ଷିତ ହେଲେ ତାହାକୁ ହଟାଇବାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ମନକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଧାରଣା କୁହାଯାଏ। ଏହା ନିଶ୍ଚଳ ହେଲେ, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧିର ଅଭ୍ୟାସ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏଠାରେ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତ ହେଉଛି ଧ୍ୟାନ, ଅନ୍ୟ ଭାବ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଦେହର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭୁଲି ଚେତନାର ଜ୍ଞାନ ମାତ୍ର ରହିଯାଏ, ଏହାକୁ ସମାଧି କୁହାଯାଏ। ଏହାର ମୂଳ କାରଣ ପ୍ରାଣାୟାମ। ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଦେହରେ ଉଦ୍ଭୂତ ବାୟୁ; ଏହାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଯମ କୁହାଯାଏ। ଦ୍ୱିଜ ଜନଙ୍କୁ ଯମ ତିନିପ୍ରକାର: ମୃଦୁ, ମଧ୍ୟମ, ଉତ୍ତମ। ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାଣ ର ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାଣାୟାମର ମାପ ୧୨ ମାତ୍ରା ରେ ଥାଏ। ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ୧୨ ମାତ୍ରା, ମଧ୍ୟମ ୨୪ ମାତ୍ରା, ଏବଂ ପ୍ରମୁଖ ୩୬ ମାତ୍ରା, ଯାହାରେ ପ୍ରଥମେ ପସିନା, ପରେ କମ୍ପନ, ଏବଂ ଉତ୍ଥାନ ଘଟେ। ଯୋଗର ଆନନ୍ଦ, ନିଦ୍ରା, ଚକ୍କରାଣି, କଣ୍ଡା, ଶବ୍ଦ, ଜ୍ଞାନ, ଶରୀର କମ୍ପନ ଓ କମ୍ପନ ଦେଖାଯାଏ। ଚକ୍କରାଣି ଓ ପସିନା ଦ୍ୱାରା ଅଚେତନ ହେବା ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ ପ୍ରାଣାୟାମ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଅଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡ ବିଜ ଦ୍ୱାରା, ଜପ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ନିଜ ଅଭିନ୍ନ ରୂପରେ ହୋଇପାରେ; ହାତୀ, ହରିଣ, ଦୁର୍ଜୟ କିମ୍ବା ସିଂହ ଭଳି। ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଲେ ଏହା ଚିହ୍ନିବା ସହଜ, କିନ୍ତୁ ବାୟୁ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଅତି ଦୁର୍ଜୟ। ଯଥାଯଥି ଅଭ୍ୟାସ କରିଲେ, ଏହା ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ, ହାତୀ କିମ୍ବା ହରିଣ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ସମୟ ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ଏହାକୁ ଅତି ସାବଧାନତାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ; ଏପରି ଚିନ୍ତା ଓ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚଳତା ଓ ସମତା ଆସେ। ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅଭ୍ୟାସ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ୟାଧିର ସମ୍ଭାବନା ନାହିଁ; ଏପରି ଅଭ୍ୟାସ କରିଲେ ଋଷିଙ୍କ ପ୍ରାଣ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ଏହା ମନ, ବାଣୀ ଓ କାୟର ଦୁଷ୍ଟି ରୁ ରକ୍ଷା କରେ; ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଯଦି ପ୍ରାଣାୟାମ ସଠିକ ଭାବରେ କରିଥାଏ, ତାଙ୍କ ଶରୀର ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏ। ଏପରି ଦୁଷ୍ଟି ନଶ୍ଟ ହୁଏ ଓ ଶ୍ୱାସ ହ୍ରାସ ହୁଏ; ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ଶାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ମେଳାଯାଏ। ଏହି ଚାରି ଗୁଣ—ଶାନ୍ତି, ପରମ ଶାନ୍ତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଏବଂ ପ୍ରସାଦ—କ୍ରମେ ଆସେ; ଏଠାରେ ଶାନ୍ତି ପ୍ରଥମ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ସ୍ୱଭାବ ଓ ଆକ୍ସମିକ ପାପ ଦୂର କରିବା; ପରମ ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଯାହା ପାରମ୍ପରିକ ଶିକ୍ଷାରେ ଅଛି। ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହେଉଛି ଦୀପ୍ତି, ଏହା ସଦା ଓ ସବୁଠାରେ ରହିଥାଏ; ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ପ୍ରସାଦ ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧିର ଏବଂ ବାୟୁର ମଧ୍ୟ। ଏହି ପ୍ରସାଦ ଦେହରେ ଚାରି: ପ୍ରାଣ, ଅପାଣ, ସମାଣ, ଉଦାଣ, ଏବଂ ବ୍ୟାଣ। ନାଗ, କୂର୍ମ, କୃକଳ, ଦେବଦତ୍ତ, ଧନଞ୍ଜୟ—ଏହି ପଞ୍ଚ ବାୟୁ ଏହି ପ୍ରସାଦର ନାମ। ତେଣୁ, ଚଳନ କରୁଥିବା ବାୟୁ ପ୍ରାଣ ନାମରେ ଅଛି; ଅପାଣ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ବାହାର କରେ। ବ୍ୟାଣ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରେ, ରୋଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଅସୁବିଧା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଏହା ମୂଳ ବିନ୍ଦୁକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରେ, ଏହାକୁ ଉଦାଣ କୁହାଯାଏ। ସମାଣ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ସମତାରେ ରଖେ; ଏହି ପଞ୍ଚ ବାୟୁ ଏଭଳି ନାମିତ। ନାଗ ଡକା କରାଏ, କୂର୍ମ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲାଏ, କୃକଳ ଖାଦ୍ୟ ଅଭିଲାଷା ଦେଏ, ଦେବଦତ୍ତ ହେଉଛି ଉବାସ, ଧନଞ୍ଜୟ ହେଉଛି ବଡ ଶବ୍ଦ, ଯାହା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ରହିଥାଏ। ଏଭଳି, ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଦଶ ବାୟୁର ପ୍ରସାଦ ସାଧିତି ହୁଏ; ଚାରି ବିଶେଷ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଏଠାରେ ବିବର୍ଣ୍ତିତ। ବିଶ୍ୱ, ମହାନ୍, ପ୍ରଜ୍ଞା, ମନସ, ବ୍ରହ୍ମା, ଚିତି, ସ୍ମୃତି, ଖ୍ୟାତି, ସଂବିତ, ଏବଂ ଈଶ୍ୱର ଓ ମତି—ଏହି ନାମ ବୁଦ୍ଧିର ଏବଂ ମହାନ୍ତାର ନାମ। ଏହି ବୁଦ୍ଧିର ପ୍ରସାଦ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ସାଧିତି ହୁଏ। ବିଶ୍ୱ ହେଉଛି ସାର୍ବଜନୀନ ଅବସ୍ଥା, ମହାନ୍ ହେଉଛି ମାପରେ ସବୁଠୁ ବଡ। ଏହା ଜ୍ଞାନର ଗୁହା ଓ ମାପ, ଯାହାରୁ ମନ ଚିନ୍ତନ କରେ; ଏହାର ବିଶାଳତା ଓ ବିସ୍ତାର ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା କୁହାଯାଏ।