ଏକ ଦିନ ଏକ ଶିଷ୍ୟ ତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଗୁରୁଦେବ, ଜୀବନର ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଯୋଗ ପଥରେ ଚାଲିବା ପାଇଁ କଣ କରିବା ଉଚିତ?” ତେଣୁ ଗୁରୁ ଶାନ୍ତ ଧ୍ୱନିରେ କହିଲେ, “ପ୍ରଥମେ, ଶରୀରର ଆବଶ୍ୟକତା ଯେପରିକି ପେଶାବ ଓ ପ୍ରସ୍ରାବ କରିବା ସମୟରେ ମନ ଯେଉଁଠି ଚାହେ, ସେଠି ଭୂମିରେ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ମିଳନ ସମୟରେ ମନ ଯେପରି ଚାହେ, ତେଣୁ କରିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ନୁହେଁ।” ଗୁରୁ ଆଉ କହିଲେ, “ସ୍ତ୍ରୀ ଜଳନ୍ତା କୋଇଲା ପରି, ଓ ପୁରୁଷ ଗଉଁ ଘିଅ ପରି। ଏହିପରି, ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଭୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁରେ କେବେ ସନ୍ତୋଷ ମିଳେନାହିଁ; ତେଣୁ ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବାଣୀରେ ବୈରାଗ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ଆମେ ଯେଉଁ ଚିଜ ଚାହୁଁଛୁ, ତାହା ଭୋଗ କରି ଚିତ୍ତର ଆଗ୍ନି ଅଧିକ ଦହେ, ଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ଘିଅ ପକାଇଥିବା ଆଗ୍ନି ପରି।” “ଏହିଠାରୁ, ଅମୃତତ୍ୱ ପାଇଁ ଯୋଗୀ ସଦା ବିରାଗ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଅସକ୍ତ, ସେ ମୃତ୍ୟୁଶୀଳ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ଜନ୍ମରେ ଭ୍ରମଣ କରିଥାଏ। ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଜଣେଇଛନ୍ତି ଯେ, କାର୍ଯ୍ୟ, ସନ୍ତାନ ବା ଧନରେ ଅମୃତତ୍ୱ ମିଳେନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ବିରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ।” “ଏହିପରି, ମନ, ବାଣୀ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବୈରାଗ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ସଠିକ ସମୟରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ‘ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ। ଏବେ ଯମ ମାନେ କ’ଣ ତାହା କ୍ଷିପ୍ତରେ କହିଛି; ଏବେ ନିୟମ ମାନେ କ’ଣ ତାହା କହିବି: ଶୁଦ୍ଧି, ଯଜ୍ଞ, ତପ, ଦାନ, ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ।” “ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ମାଉନ, ନିତ୍ୟ ସ୍ନାନ—ଏହା ଦଶଟି ନିୟମ। ଏହିପରି, ଅଲୋଭ, ଶୁଦ୍ଧି, ସନ୍ତୋଷ, ତପ। ଜପ, ଶିବ ଭକ୍ତି, ପଦ୍ମାସନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆସନ; ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତରିକ ଶୁଦ୍ଧି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁ ଆଭ୍ୟନ୍ତରିକ ଶୁଦ୍ଧି ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଦୁଇ ଶୁଦ୍ଧିକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; ଶିବ ଭକ୍ତ ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଶୁଦ୍ଧି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।” “ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରି, ତାପରେ ଆଭ୍ୟନ୍ତରିକ ଶୁଦ୍ଧି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; ଦେହକୁ ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଜୀବନରେ ଅନ୍ତ ଯାଏଁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି କେବଳ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ଆଭ୍ୟନ୍ତରିକ ଶୁଦ୍ଧି ନଥାଏ, ତେଣୁ ସେ ଅଶୁଦ୍ଧ ରହିଥାଏ; ଜଳରେ ଜଳଜ ଉଦ୍ଭିଦ, ମାଛ ଓ ମାଛ ଭୋଗ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀ ରହୁଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଯଦି ସ୍ନାନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହେବେନାହିଁ, ତେଣୁ ଆଭ୍ୟନ୍ତରିକ ଶୁଦ୍ଧି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସଦା କରିବା ଉଚିତ।” “ସ୍ଵ-ଜ୍ଞାନ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଭାବ ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ମାଟି ଦେହରେ ଲଗାଇଲେ, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ହେବେ—ଏହି ଶୁଦ୍ଧିର ଉପଦେଶ। ଶୁଦ୍ଧ ମନୁଷ୍ୟରେ ସଫଳତା ଦେଖାଯାଏ, ଅଶୁଦ୍ଧ ମନୁଷ୍ୟରେ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ଲୋକ ଶିଷ୍ଟ ଓ ଧର୍ମପରାୟଣ, ସେ ସଫଳତା ଲାଭ କରିଥାଏ। ତାଙ୍କର ସନ୍ତୋଷ ସଦା ଅଟୁଟ; ସେ ପୂର୍ବ ଲାଭ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରେନାହିଁ; ସେ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ ତପସ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ। ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନକୁ ଜପ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ପ୍ରଣବ ଜପ ତିନିପ୍ରକାର: ବାଚିକ ନିମ୍ନ, ଉଚ୍ଚ୍ଚାର ଉତ୍ତମ, ମନସିକ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମନସିକ ଜପ ସବୁଠୁ ବିଶାଳ, ବିଶେଷକରି ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା; ଏହିପରି, ଶିବ ଭକ୍ତି ମନ, ବାଣୀ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ କରିବା ଉଚିତ।” “ଅଟୁଟ ଶିବ ଜ୍ଞାନ, ଗୁରୁ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆସକ୍ତ ହେଲେ ତୁରନ୍ତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ—ଏହି ଉପଦେଶ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପସଂହାରକୁ ‘ପ୍ରତ୍ୟାହାର’ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ମନକୁ ଏକ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ‘ଧାରଣା’ କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହା ଅଟୁଟ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଧ୍ୟାନ ଓ ଶମadhi ଆସେ; ଏଠି ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତ ଧ୍ୟାନ, ଅନ୍ୟ ଭାବ ନଥାଏ। ଯେତେବେଳେ କେବଳ ଚେତନା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥାଏ, ଦେହ ଅନୁଭବ ନଥାଏ, ସେଠି ଏହାକୁ ‘ଶମadhi’ କୁହାଯାଏ; ଏହି ସବୁର ମୂଳ କାରଣ ‘ପ୍ରାଣାୟାମ’।” “ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଦେହରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ବାୟୁ; ତାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ‘ୟମ’ କୁହାଯାଏ। ଦ୍ୱିଜମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ଯମ ତିନିପ୍ରକାର: ମୃଦୁ, ମଧ୍ୟମ, ଉତ୍ତମ। ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ‘ପ୍ରାଣାୟାମ’ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାଣାୟାମର ମାପ ଦ୍ୱାଦଶ ମାତ୍ରା। ନିମ୍ନ ଦ୍ୱାଦଶ ମାତ୍ରା, ଉତ୍ତମ ଦ୍ୱାଦଶ, ମଧ୍ୟମ ଦୁଇ ଉତ୍ତମର ଦ୍ୱିଗୁଣ, ଅର୍ଥାତ୍ ଚବିଶ ମାତ୍ରା। ମୁଖ୍ୟ ତିନି ଉତ୍ତମର ତିଗୁଣା, ଅର୍ଥାତ୍ ଛତିଶ ମାତ୍ରା; ଏହା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଲେ ପ୍ରଥମେ ପସିନା, ପରେ କମ୍ପନ, ଏବଂ ଉତ୍ତୋଳନ ହୁଏ।” “ଯୋଗରେ ଆନନ୍ଦ, ନିଦ୍ରା, ଚକ୍କରା, ତ୍ୱଚାରେ କୁଣ୍ଡୁଳି, ଶବ୍ଦ, ଜ୍ଞାନ, ଦେହ କମ୍ପ, ଏବଂ କମ୍ପନ ଦେଖାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଚକ୍କରା ଓ ପସିନା ଦ୍ୱାରା ମୃଚ୍ଛା ଆସେ, ଏହା ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ ପ୍ରାଣାୟାମ। ଏହା ବୀଜ ସହ ବା ବୀଜ ବିନା, ଜପ ସହ ବା ଜପ ବିନା, ହାତୀ, ହରିଣ, ସିଂହ ପରି ହୁଏ। ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଯଥାଯଥି ହୁଏ; ବାୟୁ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦୁର୍ଗମ। ଠିକ ଭାବରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ଏହା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଯେପରି ଅସ୍ଥିର ଜନ୍ତୁ, ହାତୀ, ହରିଣ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ଅଭ୍ୟାସରେ ଏହା ଏକାଗ୍ର ଓ ସମ ହୁଏ।” “ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିଥିବା ଲୋକ ରୋଗ ହୁଏନାହିଁ; ଯୋଗୀର ପ୍ରାଣ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏହା ମନ, ବାଣୀ ଓ ଶରୀରର ଦୋଷକୁ ରକ୍ଷା କରେ; ପ୍ରାଣାୟାମ ନିୟମିତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ଶରୀର ରକ୍ଷିତ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଦୋଷ ନାଶ ହୁଏ ଓ ଶ୍ୱାସ ହ୍ରାସ ହୁଏ; ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ଶାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ କ୍ରମେ ଲାଭ ହୁଏ। ଶାନ୍ତି, ପରମ ଶାନ୍ତି, ତେଜ, ଓ ପ୍ରସ୍ଥା ଏକ ପରେ ଏକ ଆସେ; ଏମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶାନ୍ତି ପ୍ରଥମ, ଦ୍ୱିଜମାନେ। ଶାନ୍ତି ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଓ ଆକସ୍ମିକ ପାପର ନିବୃତି; ପରମ ଶାନ୍ତି ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଯେପରି ପ୍ରଥା ଅନୁସାରେ ଉଲ୍ଲେଖ। ତେଜ ହେଉଛି ପ୍ରଭା, ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସଦା ଓ ସବୁଠି; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସବୁର ଚିତ୍ତ ଶୁଦ୍ଧି ସତ୍ୟ, ପ୍ରାଣ ଓ ବାୟୁ ମଧ୍ୟରେ।