ଏକ ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଯୋଗୀମାନେ ଅନେକ ଶିଷ୍ୟ ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କ ସଂଗେ ଏକଠା ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁମନ୍ତୁ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ବର୍ବରୀ, କବନ୍ଧ, କୁଶିକଂଧର, ପ୍ଲକ୍ଷ, ଦାଲ୍ଭ୍ୟାୟଣି, କେତୁମାନ୍ ଏବଂ ଗୋପନା ଥିଲେ। ଏହି ଶିଷ୍ୟମାନେ ଏକଠି ହୋଇଥିବା ବେଳେ, ଭଲ୍ଲାବୀ, ମଧୁପିଙ୍ଗ, ତପସ୍ଵୀ ଶ୍ୱେତକେତୁ, ଉଶିକ, ବୃହଦଶ୍ୱ, ଦେବଳ ଏବଂ କବି ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହି ଦିନ ଶାଳିହୋତ୍ର, ଅଗ୍ନିବେଶ, ଯୁବନାଶ୍ୱ, ଶରଦ୍ବସୁ, ଚଗଳା, କୁଣ୍ଡକର୍ଣ୍ଣ, କୁମ୍ଭ ଏବଂ ପ୍ରବାହକ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଥିଲେ। ଉଲୂକ, ବିଦ୍ୟୁତ, ମଣ୍ଡୂକ, ଆଶ୍ୱଲାୟନ, ଅକ୍ଷପାଦ, କୁମାର, ଉଲୂକ ଏବଂ ଭତ୍ସ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣାଯାଇଥିଲେ। କୁଶିକ, ଗର୍ଭ, ମିତ୍ର ଏବଂ କୌରୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିଷ୍ୟ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ, ବ୍ରହ୍ମନ୍ରେ ନିଶ୍ଚଳ, ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ପାଶୁପତ ପଥରେ ପ୍ରବୀଣ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ଏବଂ ଶିଷ୍ୟର ଶିଷ୍ୟ ଶତାଧିକ ଏବଂ ହଜାରାଧିକ ଲୋକ ପାଶୁପତ ଯୋଗ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ରୁଦ୍ରର ଧାମରେ ସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଦେବତା ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପିଶାଚ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପାଶୁ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, କାରଣ ଭବ ତାଙ୍କର ନାଥ ଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ପାଶୁପତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଯୋଗ, ଯାହାକୁ ପାଶୁପତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ରୁଦ୍ର ଜଗତର ନାଥ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା, ଦ୍ୱିଜ ଜନ, ଉଚ୍ଚତମ ଏବଂ ନିମ୍ନତମ ଶକ୍ତି ଲାଗି ଏହି ଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି। ଏବେ, ମୁଁ ଶିବ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗର ଆସନ ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଦ୍ୱିଜ ଜନ, ଯାହା ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ଲାଗି ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। ଗଳା ତଳରେ ଏବଂ ନାଭି ଉପରେ ଏକ ହସ୍ତ ଦୂର ଅଞ୍ଚଳ ଯୋଗର ଉଚ୍ଚତମ ଆସନ; ନାଭି ତଳରେ ନିମ୍ନ ଆସନ ଏବଂ ଭୂରୁ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟମ ଆସନ ଅଛି। ସ୍ୱୟଂ ଜ୍ଞାନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଧନାକୁ ଯୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାଙ୍କର କୃପାରେ ସେ ସଦା ଏକାଗ୍ରତା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। କୃପାର ସ୍ୱତଃସିଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହା ଦୀରେ ଦୀରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। 'ଯୋଗ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ମହେଶ୍ଵରଙ୍କର ଉଚ୍ଚତମ ଅବସ୍ଥା, ଯାହାକୁ ନିର୍ବାଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାର କାରଣ ଦ୍ରଷ୍ଟାର ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ସେହି ଜ୍ଞାନ ତାଙ୍କର କୃପାରେ ଆସେ। ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପାପକୁ ଦଗ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ, ସଦା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଏହାର ବିଷୟରୁ ଦୂରେ ରଖିବା; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ରିୟାର ସଂୟମ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ ସିଦ୍ଧି ଆସିଥାଏ। ଯୋଗ ହେଉଛି ମନର କ୍ରିୟାର ସଂୟମ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହା ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ଯମ ପ୍ରଥମ ଭାବରେ, ନିୟମ ଦ୍ୱିତୀୟ, ତୃତୀୟ ହେଉଛି ଆସନ, ଚତୁର୍ଥ ହେଉଛି ପ୍ରାଣାୟାମ। ପ୍ରତ୍ୟାହାର ପଞ୍ଚମ, ଧାରଣା ଶଷ୍ଠ, ଧ୍ୟାନ ସପ୍ତମ ଏବଂ ସମାଧି ଅଷ୍ଟମ ଭାବରେ ସ୍ମୃତିରେ ରଖାଯାଏ। ତପସ୍ଵିତା ଏବଂ ସଂୟମକୁ ଯମ ବୋଲାଯାଏ; ଅହିଂସା ଯମର ପ୍ରଥମ କାରଣ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଅପରିଗ୍ରହ ନିୟମର ମୂଳ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଯମ ଏହାର ଆଧାର। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଲାଗି ଯେପରି ନିଜ ପାଇଁ କରାଯାଏ, ଏହାକୁ ଅହିଂସା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଦୃଷ୍ଟ, ଶ୍ରୁତ, ଅନୁମାନ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭୂତ ବିଷୟ ଯଥାର୍ଥ କୁହିବା, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ଷତି ନ କରିବାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶାସ୍ତ୍ର କହେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପରେ ଅଶ୍ଳୀଳ କଥା କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦୋଷ ବୁଝି ପରେ ତାହା ବିଷୟରେ କହିବା ମଧ୍ୟ ନିଷିଦ୍ଧ। ଅନ୍ୟଙ୍କର ସମ୍ପତି ନ ନିଅ, ବିପଦରେ ମଧ୍ୟ, ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ, କଥାରେ ଏହାକୁ ଅସ୍ତେୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମନ, କଥା ଏବଂ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ କ୍ରିୟା ନ କରିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଏକ ନିୟମ ରୂପେ ତପସ୍ଵୀ ଏବଂ ନିଷ୍କାମୀମାନେ ପାଇଁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଏହି ନିୟମ ବୈଖାନସ, ବିଦାର, ପତ୍ନୀସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ ହୁଏ। ନିଜ ପତ୍ନୀ ସହ ନିୟମାନୁସାରେ ସଂଗମ କରିବା, ଅନ୍ୟା ସେମାନଙ୍କୁ ସଦା ଏଡ଼ିବା, ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ, କଥାରେ ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ ରଖାଯାଏ। ନିଜ ପତ୍ନୀ ସହ ସଂଗମ ପରେ ସ୍ନାନ କରିବା; ଏଭଳି ଏକ ସଂୟମୀ ଗୃହସ୍ଥ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ। ଏହିପରି ଦ୍ୱିଜ ଶିକ୍ଷକ ଏବଂ ଅଗ୍ନିର ପୂଜାରେ ନିୟମାନୁସାରେ ଅହିଂସା ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ଯେଉଁ କ୍ଷତି ହୁଏ ଏହା ଅହିଂସା ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସଦା ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ, ସେମାନଙ୍କ ସଂଗ ନ କରିବା ଉଚିତ; ଶବ ଯେପରି ମନରେ ଧାରଣ କରାଯାଏ, ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମନରେ କରିବା ଉଚିତ। ମୂତ୍ର ଏବଂ ମଳ ପ୍ରସ୍ରବଣ ସମୟରେ, ପୃଥିବୀରେ ମନ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା; ଏହିପରି ନିଜ ପତ୍ନୀ ସହ ସଂଗମ ସମୟରେ, ଅନ୍ୟଥା କଦାପି ନୁହେଁ। ସ୍ତ୍ରୀ ହେଉଛି ଜ୍ୱଳନ୍ତ କୋଇଲା, ପୁରୁଷ ହେଉଛି ଘୃତପାତ୍ର; ଏହିପରି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦୂରରୁ ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ। ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟରେ ଏକାଗ୍ରତା ନ ମିଳେ, ଚିନ୍ତା କରିଲେ ଏହା ଏକାଗ୍ରତା ଦେଉ ନାହିଁ; ଏହିପରି ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ, କଥାରେ ବିରକ୍ତି ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଇଚ୍ଛା କେବେ ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଘୃତ ଦେଇ ଅଗ୍ନି ଯେପରି ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଏହିପରି ଇଚ୍ଛା ଅଧିକ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଏହିପରି, ଅମୃତତ୍ୱ ପାଇଁ ଯୋଗୀମାନେ ସଦା ବିରକ୍ତି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁ ଅସଂୟମୀ, ସେ ମୃତ୍ୟୁଶୀଳ ହୋଇ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଜନ୍ମରେ ଘୁଞ୍ଚିବା। ଅମୃତତ୍ୱ କେବଳ ବିରକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ବେଦ ଏବଂ ସ୍ମୃତିର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହିପରି କହନ୍ତି; କାର୍ଯ୍ୟ, ସନ୍ତାନ, ଧନ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।