ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଦ୍ୱୈପାୟନଙ୍କୁ ନେଇ, ଯିଏ ଅରଣ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଶୁକଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ପୀବରୀ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଶୁକଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଥିଲେ—ଭୂରିଶ୍ରବା, ପ୍ରଭୁ ଶମ୍ଭୁ, କୃଷ୍ଣ, ଗୌର, ଏବଂ କୀର୍ତିମତୀ ନାମକ ଝିଅ, ଯିଏ ନିଶ୍ଚଳ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ ଓ ଯୋଗର ଜନନୀ ଥିଲେ। ସେ କୀର୍ତିମତୀ, ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ଏବଂ ଅନୁହଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଶ୍ୱେତ, କୃଷ୍ଣ, ଗୌର, ଶ୍ୟାମ, ଧୂମ୍ର ଏବଂ ଅରୁଣଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏହି ସହିତ ନୀଳ ଏବଂ ବାଦରିକା ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତେ ପରାଶରଙ୍କ ଶାଖା, ଏହି ଅଷ୍ଟ ପରାଶରମାନେ ମହାତ୍ମା ପରାଶରଙ୍କ ବଂଶର ଶାଖା ଭାବେ ଖ୍ୟାତ। ଏବେ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମିତି ନାମକ ବଂଶକୁ ନେଇ ଶୁଣ। ଘୃତାଚୀଙ୍କୁ ନେଇ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ର କପିଞ୍ଜଳ ଜନ୍ମିଲେ। ତାହାପରେ ପୃଥୁଙ୍କ ଝିଅଠାରୁ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମିତି, ତିନି ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ଖ୍ୟାତ, ଜନ୍ମିଲେ। ତାଙ୍କଠାରୁ ଭଦ୍ର ଏବଂ ଭଦ୍ରଠାରୁ ବାସୁ ଜନ୍ମିଲେ। ବାସୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଉପମନ୍ୟୁ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅନେକ ବଂଶଜ ଥିଲେ। ମିତ୍ର ଓ ଵରୁଣଙ୍କ କୌଣ୍ଡିନ୍ୟମାନେ ଖ୍ୟାତ। ଏହାସହ ବିଶିଷ୍ଟ ଏକାର୍ଷେୟ ଏବଂ ବିଶ୍ରୁତ ବାସିଷ୍ଠମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଦଶଜଣ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ମହାତ୍ମା ବଂଶର ଶାଖା ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ଏହିପରି ଏହି ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନସ ପୁତ୍ର, ପୃଥିବୀରେ ଖ୍ୟାତିଲାଭ କରିଛନ୍ତି। ଦେବ ଋଷିମାନଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଏହି ମହାନ ଲୋକମାନେ ତିନି ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରିପାରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ନାତି ଶତ-ଶତ, ସହସ୍ର-ସହସ୍ର ରହିଛନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ତାହାର କିରଣରେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ରମାନେ ତିନି ଲୋକକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି। ଏହି ବେଳେ, ଏକ ମହାଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ଘଟିଲା। ଶକ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ଭାଇମାନେ କିପରି ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ ହେଲେ? ଏହି କଥାକୁ ସୂତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଗଲା। ଏକ ରାକ୍ଷସ ରୁଧିର ନାମକ, ଶକ୍ତିଙ୍କ ଶାପରେ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶକ୍ତି ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଭକ୍ଷିତ କଲେ। ଏହି କାମ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଉପଦେଶରେ, ରାଜା କଳ୍ମାଷପାଦଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ହେଇଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ହୋମ ଭୋଗକୁ ରୁଧିର ଭକ୍ଷିତ କଲେ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ଶୁଣି, ଶକ୍ତିଙ୍କ ପିତା ବସିଷ୍ଠ, ଶକ୍ତି ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଏହିପରି ଭାବରେ ନଷ୍ଟ ହେବାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷାଦ ହେଲେ। ସେ, "ହେ ପୁତ୍ର! ହେ ପୁତ୍ର! ହେ ପୁତ୍ର!" ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରି, ଅରୁଣ୍ଧତୀ ସହିତ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ପଡ଼ି କାନ୍ଦିଲେ। ନିଜ ବଂଶ ନଷ୍ଟ ହେବାର କଥା ଶୁଣି, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ, ନିଜର ଶତ ପୁତ୍ର ଓ ପ୍ରଥମ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି। ଦୁଃଖରେ, "ମୁଁ ତାଙ୍କ ବିନା ବଞ୍ଚିବି ନାହିଁ," ବିଚାର କଲେ। ଏହି ଭାବରେ, ସେ ଅଜନ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଅତ୍ମଜ୍ଞାନୀ, ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସହିତ ପର୍ବତ ଶିଖରକୁ ଚଢ଼ି, ଅଞ୍ଜଳି ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ନେଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ। ପର୍ବତରୁ ତଳେ ପଡ଼ିବାକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ଭୂମି ତାଙ୍କୁ ଧାରଣ କଲେ; ଏଠାରେ ଗଜଗତି ଶୋଭା ନେକ୍ବନ୍ଧ ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ଦେବୀ, କମଳ ହସ୍ତରେ ତାଙ୍କୁ ଧରି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଉଠେଇ ନେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଶକ୍ତିଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଜାମାତ, ଭୟରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ବିନମ୍ରତା ସହିତ କହିଲେ, "ହେ ପୂଜ୍ୟ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଦେହକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ଆପଣ ନିଜ ନାତି, ମୋର ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିପାରିବେ। ଏହି ଶୋଭାମୟ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, କାରଣ ଶକ୍ତିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଯିଏ ସମସ୍ତ କାମ ପୂରଣ କରିବେ, ସେ ଏଉଁ ଗର୍ଭରେ ଅଛନ୍ତି।" ଏପରି କହି, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, କମଳନୟନୀ, ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କୁ ହସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଉଠେଇ, ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଆଖି ପୋଞ୍ଚିଲେ। ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଏବଂ ଅରୁଣ୍ଧତୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିବେଦନ କଲେ, ଯିଏ ସ୍ୱୟଂ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିଲେ। ଝିଅ ଝିଅର କଥା ଶୁଣି, ବସିଷ୍ଠ ଭୂମିରୁ ଉଠି, ଚେତନା ଲାଗିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଅଙ୍କ ଦେଲେ, ଏବଂ ସେ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଅଚେତ ହେଲେ। ଅରୁଣ୍ଧତୀ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁରେ ତାଙ୍କୁ ଛୁଇଁଲେ, ଏବଂ ସେ ବସିଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀପ୍ରତି ପୁତ୍ର ସମ ଭାବରେ ସ୍ନେହ କରୁଥିଲେ, କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଚତୁର୍ମୁଖୀ ନାଭିକମଳରେ ବସନ୍ତି, ଏହି ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁ ଏକ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏହା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ, କିଏ କହିଲା ଏହି ମନ୍ତ୍ର? ଏହି ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ତାହାପରେ ହରି, ଆକାଶରେ ଦଢ଼ି, କମଳନୟନ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା, ଦୟାମୟ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କୃପାଭାବରେ କହିଲେ, "ହେ ପ୍ରିୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠ, ତୁମ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରପ୍ରେମୀ, ତୁମର ନାତିର କମଳମୁଖରୁ ଏହି ବେଦମନ୍ତ୍ର ବାହାରିଛି। ଏହି ଶକ୍ତିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତୁମର ନାତି, ମୋର ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ଭାଗ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଉଠ।" "ସେ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ରୁଦ୍ରଭକ୍ତ ଏବଂ ରୁଦ୍ରପୂଜନରେ ଲଗ୍ନ; ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ତୁମର ବଂଶ ରକ୍ଷିତ ହେବ।" ଏପରି କହି, ସେ ଦୟାମୟ ପରମେଶ୍ୱର ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଏହାପରେ ବସିଷ୍ଠ, ମହାତେଜା, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ଗର୍ଭକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଛୁଇଁଲେ। ଏବଂ ଏବେ ମଧ୍ୟ, "ହା ପୁତ୍ର! ପୁତ୍ର!" ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ। ଅରୁଣ୍ଧତୀଙ୍କୁ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ଦେଖି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି କଲେ। ନିଜ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ସେ କହିଲେ, "ଆସ, ଆସ, ମୋ ପୁତ୍ର! ଦେଖ, ହେ ଶକ୍ତି, ତୁମର ପୁତ୍ର, ବଂଶର ଧାରକ।" "ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ପାଖକୁ ତୁମ ମା ସହିତ ଯିବି।" ଏପରି କହି, ବ୍ରାହ୍ମଣ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ବେଳେ ଅରୁଣ୍ଧତୀଙ୍କୁ ଅଙ୍କ ଦେଲେ। ସେ ନିଜ ଗର୍ଭକୁ ହସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ମାରି, ମହାଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ଲୁହା ହେଲେ, ଏବଂ ଶକ୍ତିଙ୍କ ଘର ନଷ୍ଟ କରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ।