ଶର୍ବଙ୍କର ରଜୋଗୁଣ ପ୍ରଭାବରେ ଏକ ଅଣ୍ଡର ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା । ଏହି ଅଣ୍ଡରୁ ଶର୍ବଙ୍କ ଦୁଇଟି ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ—ବିଷ୍ଣୁ ଓ କାଳରୁଦ୍ର । ସେ ପରେ ଶର୍ବ ଜଳରେ ଶୟନ କରିଥିଲେ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରୁ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଭୂମିକୁ ଉତ୍ତୋଳନ କରାଗଲା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ ଓ ରାତି ତଥା ତାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟର ମାପ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା । ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ, ଯୁଗ ଓ କଳ୍ପ, ଦେବ ଓ ମାନବ ବର୍ଷ, ଋଷିଙ୍କ ବର୍ଷ ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ଚକ୍ର ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲା । ପିତୃମାନେ କେମିତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଆଶ୍ରମୀମାନଙ୍କ ଧର୍ମ, ସଂସାର ର ଅବନତି ଓ ବୃଦ୍ଧି, ଏବଂ ଦେବୀଶକ୍ତି ଉଦୟ ହେବା ବିଷୟରେ କଥା କହାଯାଇଛି । ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୁଷ ସ୍ୱଭାବ, ବିରିଞ୍ଚିଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି, ଯୁଗଳ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅଷ୍ଟଭେଦୀ ବିବର୍ଣ୍ଣନ ତାଙ୍କ କ୍ରନ୍ଦନ ମଧ୍ୟରେ କହାଯାଇଛି । ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବିବାଦ, ଲିଙ୍ଗର ନବୀନ ଉଦ୍ଭବ, ଶିଳାଦଙ୍କ ତପସ୍ୟା, ଓ ବୃତ୍ରାରିଙ୍କ ଦର୍ଶନ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଇଛି । ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା, ପୁତ୍ର ଲାଭର ଦୁର୍ଲଭତା, ଶିଳାଦ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସଂବାଦ, ଏବଂ କମଳଜଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ । ଭବଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ତିଷ୍ୟ ମାସରେ ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ଶୁଭ ସମ୍ମିଳନ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ଅବତାର, କଳ୍ପ ଓ ମନ୍ବନ୍ତର କଥା ଏଠି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି । କଳ୍ପମାନେ ମଧ୍ୟରେ କଳ୍ପର ସ୍ୱଭାବ, ବିଭିନ୍ନ କଥାର ଅନୁକ୍ରମ, ବିଶେଷକରି ବାରାହ କଳ୍ପରେ ହରିଙ୍କ ବରାହ ରୂପ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ । ମେଘବାହନ କଳ୍ପର କଥା, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ଧନୁର୍ଧାରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲିଙ୍ଗର ଉଦ୍ଭବ ଉଲ୍ଲେଖିତ । ଲିଙ୍ଗର ପୂଜା, ସ୍ନାନ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ପବିତ୍ରତାର ଚିହ୍ନ, ବାରାଣସୀର ମହିମା, ଏବଂ ତୀର୍ଥ ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ । ପୃଥିବୀରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକର ସଂଖ୍ୟା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଗୃହ, ଆକାଶ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଦେବସ୍ଥାନ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ । ଦକ୍ଷଙ୍କ ପୃଥିବୀରେ ପତନ, ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶାପ ଓ ତାହାର ମୁକ୍ତି ବିବର୍ଣ୍ଣିତ । କୈଳାସର ବର୍ଣ୍ଣନା, ପାଶୁପତ ଯୋଗ, ଚାରି ଯୁଗର ମାପ, ଏବଂ ଯୁଗଧର୍ମର ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି । ସନ୍ଧ୍ୟାର ଅଂଶମାନ, ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟର ଘଟଣା, ଶ୍ମଶାନବାସ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖିତ । ଶଙ୍କରଙ୍କ ବିବାହ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ, ଅତି ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଯୋଗରେ ଜଗତର ଭୟ ଓ ବିନାଶ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ । ପୁରାତନ କାଳରେ ସତୀଙ୍କ ଦେବତା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶାପ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୁକର ଉତ୍ସର୍ଗ, ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ପତ୍ତି ବିବର୍ଣ୍ଣିତ । ଗ୍ରହଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମୟରେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ନାନର ମହତ୍ତ୍ୱ, ମନର ବିକ୍ଷୋଭ, ଦଧୀଚି ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବିବାଦ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ । ଦେବଦେବଙ୍କ ଭକ୍ତ ନନ୍ଦୀଙ୍କ ଜନ୍ମ, ସତୀପତ୍ନୀର କଥା, ଜୀବମାନଙ୍କ ବନ୍ଧନ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତନ କରାଯାଇଛି । କର୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ସନ୍ନ୍ୟାସଯୋଗ୍ୟମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ, ବସିଷ୍ଠ କୁଳର ବିସ୍ତାର, ରାଜାମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ନାଶ, କୌଶିକଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତା, ସୁରଭୀଙ୍କ ବନ୍ଧନ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ । ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ର ନିମିତ୍ତେ ଶୋକ, ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କ ଶୋକ, ବହୁ କଥା, ବଧୂଙ୍କ ପ୍ରେଷଣ ଓ ଗର୍ଭସ୍ଥିତଙ୍କ ଉପଦେଶ ଉଲ୍ଲେଖିତ । ପରାଶର, ବ୍ୟାସ ଓ ଶୁକଙ୍କ ଅବତାର, ଶକ୍ତିପୁତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସ ନାଶ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ । ଦେବତାଙ୍କ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଦୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଜ୍ଞାନ, ଗୁରୁ ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପୁରାଣର ସଂରଚନା ବିବର୍ଣ୍ଣିତ । ଲୋକମାନଙ୍କ ମାପ, ଗ୍ରହ ତାରାମାନଙ୍କ ଗତି, ଜ୍ୟୋତିଷ୍କମାନଙ୍କ ଚଳନ, ଜୀବନ୍ତଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଧି, ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଯୋଗ୍ୟ, ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିବର୍ଣ୍ଣନ ହୋଇଛି । ନନ୍ଦୀ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଅଧ୍ୟୟନର ଲକ୍ଷଣ, ପଞ୍ଚମହାୟଜ୍ଞର ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି । ଋତୁମତୀ ନାରୀଙ୍କ ଆଚରଣ, ଚରିତ୍ରଦ୍ୱାରା ପୁତ୍ରଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଵର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଯାୟୀ ସଂସ୍ତୁତ ସଂଗମ ବିଧି ଉଲ୍ଲେଖିତ । ସମସ୍ତ ଵର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଓ ଅଯୋଗ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାପର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ । ନରକର ସ୍ୱରୂପ, କର୍ମାନୁସାରେ ଦଣ୍ଡ, ସ୍ଵର୍ଗ ଓ ନରକ ପ୍ରାପ୍ତିର ଚିହ୍ନ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ । ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦାନ, ଯମପୁରୀ, ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଯଜ୍ଞ, ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ମହିମା ବିବର୍ଣ୍ଣିତ । ବୃତ୍ର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମହାସଂଗ୍ରାମ, ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କ ନାଶ, ଶ୍ୱେତଙ୍କ ଯମସହିତ ସଂବାଦ, ଶ୍ୱେତ ପାଇଁ କାଳ ନାଶ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ । ଦେଓଦାର ବନକୁ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପ୍ରବେଶ, ଶଙ୍କରଙ୍କ କଥା, ସୁଦର୍ଶନଙ୍କ ଉପାଖ୍ୟାନ, ସନ୍ନ୍ୟାସ ଚତୁଷ୍ପଥର ଲକ୍ଷଣ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ । ଏହିପରେ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଦ୍ୱାରା ବଳ ହରାଯିବାବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନ ହେଲା । ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରାପ୍ୟ ପରମ ଜ୍ଞାନ, ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାର ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦିବ୍ୟ କ୍ରୀଡାର ଜନ୍ମ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ । ରୁଦ୍ରଙ୍କ କୃପାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଜିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ମନ୍ଦାର ମଥନ ପାଇଁ ହରିଙ୍କ କୂର୍ମ ଅବତାର ଉଲ୍ଲେଖିତ । ସଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କ ଜନ୍ମ, କୌଶିକୀଙ୍କ ପୁନଃ ଜନ୍ମ, ଯାଦବ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ହରିଙ୍କ ନିଜେ ଯାଦବ ରୂପ ଧାରଣ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ । ମହାବଳୀ ହରିଙ୍କ ମାମା ଭୋଜ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତା, ହରିଙ୍କ ଶିଶୁ କ୍ରୀଡା, ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଶଙ୍କର ପୂଜା ବିବର୍ଣ୍ଣିତ । ବୈଷ୍ଣବ କପାଳରୁ ନରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ପୃଥିବୀର ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ରପୂଜା ବିବର୍ଣ୍ଣିତ । ପୂର୍ବେ ବୈନ୍ୟ ପୃଥୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଉଦ୍ଧାର, ଦେବ-ଦାନବ ସଂଘର୍ଷରେ ବୃଗୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶାପ ଉଲ୍ଲେଖିତ । କୃଷ୍ଣ ଅବତାରରେ ମାଧବଙ୍କ ଦ୍ୱାରକାବାସ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କ ଶାପ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ । ଏପରି ଭାବେ ଏହି ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଉପାଖ୍ୟାନ ଏକ ପରମ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଗୁହ୍ୟ ଗାଥା ଭାବରେ ପ୍ରକଟିତ ହୋଇଛି ।