ଧର୍ମଙ୍କ ପଞ୍ଜ ଜଣେ ପତ୍ନୀ—ସଂକଳ୍ପା, ମୁହୂର୍ତ୍ତା, ସାଧ୍ୟା, ବିଶ୍ୱା ଓ ଭାମିନୀ—ଏଉଁ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଜଣାଶୁଣା। ଏମାନଙ୍କର ପୁଅମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି। ବିଶ୍ୱାଙ୍କର ଜନ୍ମ ହେଲା ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ; ସାଧ୍ୟାଙ୍କର ପୁଅ ସାଧ୍ୟମାନେ; ମରୁତ୍ବତୀଙ୍କର ପୁଅ ମରୁତମାନେ; ଏବଂ ବସୁଙ୍କର ପୁଅ ବସୁମାନେ। ଭାନୁଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଭାନବ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା; ମୁହୂର୍ତ୍ତାଙ୍କର ପୁଅ ମୁହୂର୍ତ୍ତକମାନେ; ଲମ୍ବାଙ୍କର ପୁଅ ଘୋଷଣାମାନ; ନାଗବୀଥିଙ୍କର ପୁଅ ଯାମିଜ। ସଂକଳ୍ପାଙ୍କର ପୁଅ ସଂକଳ୍ପ। ଏବେ ମୁଁ ବସୁମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ କହିବି। ଏହି ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ବିକାଶିତ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେବତାମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ବସୁମାନେ। ବସୁମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁଥିବା ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା: ଆପ, ଧ୍ରୁବ, ସୋମ, ଧରା, ଅନିଳ, ଅନଳ, ପ୍ରତ୍ୟୁଷ ଓ ପ୍ରଭାସ—ଏହି ଅଠ ଜଣ ବସୁ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହିପରି, ରୁଦ୍ରମାନେ ଏକାଏକପଦ, ଅହିରବୁଧ୍ନ୍ୟ, ବିରୂପାକ୍ଷ, ସଭୈରବ, ହର, ବହୁରୂପ, ତ୍ରୟମ୍ବକ, ସୁରେଶ୍ୱର, ସାବିତ୍ର, ଜୟନ୍ତ, ପିନାକୀ ଓ ଅପରାଜିତ—ଏହି ଏଗାର ଜଣ ରୁଦ୍ର ଦେବତା, ସେମାନେ ସେନାପତି ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏବେ ମୁଁ କଶ୍ୟପଙ୍କର ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିତ ପୁଅ ଓ ପୌତ୍ରମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି। କଶ୍ୟପଙ୍କର ପତ୍ନୀମାନେ—ଅଦିତି, ଦିତି, ଅରିଷ୍ଟା, ସୁରସା, ମୁନି, ସୁରଭି, ବିନତା, ତାମ୍ରା, କ୍ରୋଧବଶା, ଇଳା, କଦ୍ରୁ, ତ୍ୱିଷା, ଦନୁ—ଏମାନଙ୍କର ପୁଅମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି। ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁ କାଳରେ ତୁଷିତ ଦେବମାନେ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ବୈବସ୍ବତ ମନୁ କାଳରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ଦେବତା ଜଣାଶୁଣା—ଇନ୍ଦ୍ର, ଧାତା, ଭଗ, ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର, ମିତ୍ର, ବରୁଣ, ଆର୍ୟମନ, ବିବସ୍ୱାନ୍, ସବିତୃ, ପୂଷା, ଅଂଶୁମାନ୍ ଓ ବିଷ୍ଣୁ—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ଦେବତା ହଜାର ରେଖାର ଦୀପ୍ତିରେ ଅପୂର୍ବ। ଦିତି କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଦୁଇ ପୁଅ ଦେଇଥିଲେ—ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଓ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ। ଦନୁ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଏକ ଶତ ପୁଅ ଦେଇଥିଲେ; ସେମାନେ ଶକ୍ତିରେ ଗର୍ବିତ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିପ୍ରଚିତ୍ତି ପ୍ରଧାନ। ତାମ୍ରା ଛଅ ଝିଅ ଜନ୍ମିଥିଲେ—ଶୁକୀ, ଶ୍ୟେନୀ, ଭାସୀ, ସୁଗ୍ରୀବୀ, ଗୃଧ୍ରିକା ଓ ଶୁଚି। ଶୁକୀ ନ୍ୟାୟରେ ଉଲ୍ଲୁ ଓ ପରିକିତା ପକ୍ଷୀ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ଶ୍ୟେନୀ ଶ୍ୟେନ (ବାଜ) ଜନ୍ମିଥିଲେ; ଭାସୀ ମାନେ ସାରସ ପକ୍ଷୀ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ଗୃଧ୍ରିକା ଗୃଧ୍ର (ଗୃଧ୍ର) ଓ ପାରାବତୀ କଉଁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ; ଶୁଚି ହଂସ, ସାରସ, କାରଣ୍ଡ, ପ୍ଲବ ପକ୍ଷୀ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ସୁଗ୍ରୀବୀ ଛେଁ, ଘୋଡା, ମେଉଁ, ଉଠ, ଗଧା ଜନ୍ମିଥିଲେ; ବିନତା ଗରୁଡ଼ ଓ ଅରୁଣ, ଶୁଭ ଦେବତା ଜନ୍ମିଥିଲେ। ଏହିପରି, ସୌଦାମିନୀ ଜନ୍ମିଲେ, ଯେଉଁ ଜଗତକୁ ଭୟଭୀତ କରିଥିଲେ; ସୁରସା ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏକ ହଜାର ସର୍ପ ଜନ୍ମିଥିଲେ। କଦ୍ରୁ ଏକ ହଜାର ସର୍ପ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ସେମାନେ ଏକ ହଜାର ମୁଣ୍ଡ ଥିଲା; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଛବିଶି ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ—ଶେଷ, ବାସୁକି, କର୍କୋଟ, ଶଂଖ, ଏଇରାବତ, କମ୍ବଳ, ଧନଞ୍ଜୟ, ମହାନୀଳ, ପଦ୍ମ, ଅଶ୍ୱତର, ତକ୍ଷକ, ଏଲାପତ୍ର, ମହାପଦ୍ମ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ବଳାହକ, ଶଂଖପାଳ, ମହାଶଂଖ, ପୁଷ୍ପଦଂଷ୍ଟ୍ର, ଶୁଭାନନ, ଶଂଖଲୋମ, ନହୁଷ, ବାମନ, ଫଣିତ, କପିଲ, ଦୁର୍ମୁଖ, ପତଞ୍ଜଳି। କ୍ରୋଧର ପ୍ରଭାବରେ କଦ୍ରୁ ରକ୍ଷସମାନେ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ମାୟାରେ ପ୍ରବଳ; ଗୋମହିଷୀ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ଦଳ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ସୁରଭି କଶ୍ୟପଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ଏପରି ମୁନି କଶ୍ୟପଙ୍କର ଋଷି ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ଇଳା ଅନେକ କିନ୍ନର ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ଅରିଷ୍ଟା ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ଇଳା ଗ୍ରାସ୍, ବୃକ୍ଷ, ଲତା, ଓ ଗୁଛି ଜନ୍ମିଥିଲେ। ତ୍ୱିଷା ଅନେକ ଯକ୍ଷ ଓ ରକ୍ଷସ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ଏହିପରି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ କଶ୍ୟପଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ପୁଅ, ପୌତ୍ର, ଓ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ବଂଶ ଜଣାଶୁଣା; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କଶ୍ୟପଙ୍କ ମହାତ୍ମାର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଚଳନ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ସ୍ଥାପିତ ହେଲେ, ପ୍ରଜାପତି ପ୍ରମୁଖମାନେ ନିୟୁକ୍ତ କଲେ। ପ୍ରଥମ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ପିରିଅଡରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ନିୟୁକ୍ତି ପରେ, ପ୍ରଜାପତି ବୈବସ୍ବତ ମନୁଙ୍କୁ ମନୁଷ୍ୟର ନାୟକ ଭାବେ ନିୟୁକ୍ତ କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ, ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ପାହାଡ଼ ସଂଯୋଜିତ, ନୀତି ଓ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ଶାସିତ ହେଉଛି। ପ୍ରଥମ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ପିରିଅଡରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ନିୟୁକ୍ତି ହୋଇଥିବା ମନୁମାନେ ମଧ୍ୟ ପରେ ମନୁ ଭାବେ ନିୟୁକ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି। ପୂର୍ବ ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ହେଲାପରେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶାସକମାନେ ଚାଲିଗଲାପରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନୂତନ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଅନ୍ୟ ମନୁମାନେ ନିୟୁକ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି। ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଚିହ୍ନିତ ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ, ପ୍ରଜା ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିବା। ନିଜ ବଂଶ ଚାଲିବା ଆଶାରେ, କଶ୍ୟପ ପୁନି ତପସ୍ୟା କଲେ, ଚିନ୍ତା କଲେ—"ମୋର ବଂଶ ନିର୍ମାଣ କରିବା ପାଇଁ ପୁଅ ଜନ୍ମିଯାଉ।" ଏପରି ମହାତ୍ମା କଶ୍ୟପ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଂଯୋଗରେ, ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ଜନ୍ମିଲେ—ବତ୍ସର ଓ ଅସିତ; ଦୁଇଜଣେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ। ବତ୍ସରଙ୍କୁ ନୈଧୃବ ଜନ୍ମିଲେ, ରୈଭ୍ୟ ମହାପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ରୈଭ୍ୟଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ରୈଭ୍ୟ ବଂଶରେ ଚିହ୍ନିତ; ନୈଧୃବ ବଂଶ ବିଷୟରେ କହିବି। ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଝିଅ ସୁମେଧା ଜନ୍ମିଲେ; ସେ ନୈଧୃବଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଓ କୁଣ୍ଡପାୟିନ୍ସ ମାତା ହେଲେ। ଅସିତ ଓ ଏକପର୍ଣ୍ଣାଙ୍କୁ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ୍ମିଲେ। ଶାଣ୍ଡିଳ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦେବଳା ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରଶସ୍ତ; ଶାଣ୍ଡିଳ୍ୟ, ନୈଧୃବ, ରୈଭ୍ୟ—ଏହି ତିନି ବଂଶ ଏବଂ କଶ୍ୟପ ବଂଶ ଅନ୍ୟ।