ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପର ଏହି ମହା ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ କେହି ମଧ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଗଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ତାରାମଣ୍ଡଳର ଆସିବା-ଯିବା ଦୃଶ୍ୟକୁ ଜଣେ ଜଣେ ନିଜ ଚକ୍ଷୁ, ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ଞାନ, ଅନୁମାନ, ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭବ ଓ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜାଣିପାରିବେ । ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ପରେ, ଜଣେ ବିବେକୀ ଲୋକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖିବେ; ଚକ୍ଷୁ, ଶାସ୍ତ୍ର, ଜଳ, ଲେଖା, ଗଣନା—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଉପାୟ ତାରାମଣ୍ଡଳର ମାପ ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ୍ । ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, କିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କୃପାରେ ଧ୍ରୁବ, ସବୁଠାରୁ ବିବେକୀ, ଗ୍ରହମାଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଟୁଟ୍ ତାରା ହେଇଗଲେ । ଏହି କଥା ମୋତେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏକଥା ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ଯିଏ ଅନେକ ଶାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଶୁଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ଥିଲେ । ଉତ୍ତାନପାଦ ନାମକ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କରୁଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଜଣ ରାଣୀ ଥିଲେ—ସୁନୀତି ଓ ସୁରୁଚି; ବଡ଼ ରାଣୀ ସୁନୀତିଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଥିଲା ଏକ ଅତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଅ । ଏହି ପୁଅ ହେଉଛି ଧ୍ରୁବ, ଅତି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଓ ତାଙ୍କର ବଂଶର ଦୀପ୍ତି, ଅତି ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି ଧାରଣ କରିଥିଲେ । ସେ ଏକ ଦିନ, ସତରେ ବର୍ଷର ବୟସରେ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଗୋଦିରେ ବସିଥିଲେ । ସୁରୁଚି, ତାଙ୍କୁ ଗୋଦିରୁ ଉଠାଇଦେଇ, ନିଜ ପୁଅକୁ ଗୋଦିରେ ବସାଇଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଦେଖାକୁ ଅନୁସୂତି ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ । ପିତାଙ୍କ ଗୋଦି ନ ପାଇ ପାରି, ଧ୍ରୁବ ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହେଇ, ନିଜ ମା ସୁନୀତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ପୁନିପୁନି କାନ୍ଦିବା ଲାଗିଲେ । ପୁଅକୁ ଏପରି କାନ୍ଦିବା ଦେଖି, ସୁନୀତି ଦୁଃଖରେ ବିଆପ୍ତ ହେଇ କହିଲେ—ସୁରୁଚି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପତିଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ । "ମୁଁ ଅପରିସ୍ଥିତିର ମା, ତୁମେ ମୋତେ ଜନ୍ମିଛ; ତୁମର ପୁଅ ମଧ୍ୟ ଅପରିସ୍ଥିତିର ଅନୁଭବ କରିଛି । କାହିଁକି ତୁମେ ଏପରି ଦୁଃଖ କରୁଛ, ପୁନିପୁନି କାନ୍ଦୁଛ?" ତୁମେ ମନ ଦୁଃଖିତ କରି ମୋର ଦୁଃଖ ଅଧିକ କରୁଛ; ଧ୍ରୁବ, ତୁମେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିଜ ସ୍ଥାନ ଅର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ମାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଧ୍ରୁବ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇଲେ । ସେଠାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ନମସ୍କାର କଲେ । ହାତ ଜୋଡି ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ କହିଲେ—"ମହାନୁଭାବ, କୌଣସି ଉପାୟରେ ମୁଁ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ଅର୍ଜନ କରିପାରିବି?" "ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଗୋଦିରେ ବସିଥିଲି, ମା ସୁରୁଚି ମୋତେ ଉଠାଇ ଦେଲେ; ରାଜା, ମୋ ପିତା, କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ । ଏହି କାରଣରୁ, ମୁଁ ଭୟରେ ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲି; ସୁନୀତି ମା ମୋତେ କହିଲେ—'ଅତିରିକ୍ତ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।' 'ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ଅର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ୍ ।' ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମହାମୁନି, ମୋର ସ୍ଥାନ ନିଶ୍ଚିତ ହେବ । ମୁଁ ଏହି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଆସିଛି, ଆଜି ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିଛି; ଆପଣଙ୍କ ଦୟାରେ ମୁଁ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ଅର୍ଜନ କରିପାରିବି ।" ଧ୍ରୁବଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହସି ଉତ୍ତର କଲେ—"ରାଜକୁମାର, ଶୁଣ; ତୁମେ ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ଅର୍ଜନ କରିବେ ।" "କେଶବଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ଦୁଃଖ ନାଶକ, ଯିଏ ମହାଦେବଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେଉଁଠି ପୂଜା କରିବା ଦ୍ୱାରା—" "ଅତି ବିବେକୀ, ସବୁ ପାପ ନାଶ କରୁଥିବା, ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶୁଧ୍ଧ, ପବିତ୍ର, ନିର୍ମଳ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମନ୍ତ୍ର ନିତ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କର ।" "ପ୍ରଣବ ସହିତ ଦିବ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କର—'ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର'—ଏହିପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ।" ଧ୍ରୁବ ଏହିପରି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଶିସ୍ଟ ଭାବରେ, ଆନନ୍ଦିତ ମନରେ, ମୂଳ, ଫଳ, ଶାକ ଭୋଗ କରି, ଏକ ବର୍ଷ ଅଫୁରା ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ । ସେ ଦିନ ଓ ରାତି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, କିଛି ଥକା ନାହିଁ; ଭୟଙ୍କର ଭୂତ, ଦୂତ, ଶିଂହ ମାନେ ଆସି ଭୟ ଦେଇଲେ । ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦେବତାମାନେ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ 'ବାସୁଦେବ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଧ୍ରୁବ କିଛି ଭୟ ନାହିଁ । ମା ସୁନୀତି ନିଜ ପିଶାଚୀ ରୂପ ନେଇ, ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ ଧ୍ରୁବ ନିକଟରେ କାନ୍ଦିଲେ—"ତୁମେ ମୋର ଏକମାତ୍ର ପୁଅ, କାହିଁକି ଏପରି ଦୁଃଖ ସହିଛ? ଅସହାୟ ମାକୁ ଛାଡ଼ି, କାହିଁକି ତପସ୍ୟା କରୁଛ?" ମାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଧ୍ରୁବ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗି ରହିଲେ, ମାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ମଧ୍ୟ କଲେ ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦରେ ହରିଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ । ଏଉଁଠି ସମସ୍ତ ବାଧା ଶାନ୍ତ ହେଲା; ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଅଞ୍ଜଳି ମେଘ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଗରୁଡ଼ାରେ ବସି ଆସିଲେ । ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ମହା ଋଷିମାନେ ଚାରିପାଖ ଘେରି ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ; ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ଧ୍ରୁବ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ । ଧ୍ରୁବ ଦେଖି, 'ଏହି କିଏ?' ବିଚାର କଲେ, ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ଚାହିଲେ । ଧ୍ରୁବ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଭାବେ 'ବାସୁଦେବ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ; ଗୋବିନ୍ଦ ନିଜ ଶଂଖର ଧାର ଦ୍ୱାରା ଧ୍ରୁବଙ୍କ ମୁଖକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ । ଏହାପରେ ଧ୍ରୁବ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଓ ପରମ ପୁରୁଷ ଅର୍ଜନ କରି, ହାରିଙ୍କୁ ଜୋଡ଼ା ହାତରେ ସ୍ତୁତି କଲେ— "ଦୟା କର, ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାଥ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ, ଜଗତର ଆତ୍ମା, ବେଦର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ; ମୁଁ ତୁମେଠାରେ ଶରଣ ନେଉଛି, କେଶବ ।" "ସନକ ଆଦି ମହା ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ମୁଁ କିପରି ଜାଣିପାରିବି? ଜଗତ୍ ନାଥ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର ।" ବିଷ୍ଣୁ ହସି କହିଲେ—"ଆସ, ଧ୍ରୁବ; ନିଶ୍ଚିତ ସ୍ଥାନ ଅର୍ଜନ କରି, ତାରାମାଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ହେଇ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ ।" "ସେଉଁଠି, ତୁମର ମା ସହିତ, ତାରାମଣ୍ଡଳର ସ୍ଥାନ ଅର୍ଜନ କର; ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଚିରନ୍ତନ ଓ ଅତି ସୁନ୍ଦର ମୋର ନିବାସ ।