ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁମାନେ ଶବ୍ଦର ଆଧାରରେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ନାମ ଓ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ରଷ୍ଟା ଅନ୍ତର୍ୟାମୀଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି—ଏମିତି ହେଲେ, ଭାଇବସ୍ୱତ, ଋକାର, ମନୁ, କୃଷ୍ଣ, ଓ ସୁରେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ସପ୍ତମ ଯୋଗୀଙ୍କ ବିଷୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବ କଳ୍ପ ଓ ଆଗାମୀ କଳ୍ପରେ ଯେମିତି ଯୋଗୀମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବେ, ସେଥିରେ ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏହି ସମୟରେ, ସପ୍ତମ ଅନ୍ତରାଳରେ ବରାହଙ୍କୁ ଜଣାଯିବା ଦରକାର, ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଯୋଗୀ ଅବତାରମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟପରମ୍ପରାକୁ ମଧ୍ୟ ଏହି କ୍ରମରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ କାଳ ଓ ଯୋଗୀମାନେ ଅନୁସୂତି କରି, ପ୍ରଥମ ଅନ୍ତରାଳରେ ଥିଲେ ଶ୍ୱେତ; କଳିରେ ରୁଦ୍ର; ସୁତରା ଓ ମଦନ ମଧ୍ୟ ଏହି କ୍ରମରେ। ଏହିପରି, ସୁହୋତ୍ର, କଙ୍କଣ, ଲୋକାକ୍ଷି, ମହାତ୍ମା ଜୈଗୀଷବ୍ୟ, ଓ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକ ଦଧିବାହନଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି। ଏହି ଧାରାରେ ଋଷଭ, ଉଗ୍ର, ଅତ୍ରି, ସୁବାଳକ, ଗୌତମ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକ ଋଷିମାନେ ଅଛନ୍ତି। ବେଦଶୀର୍ଷ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ, ଗୁହାବାସୀ, ଚୂଡାଧାରୀ, ଜଟାମାଳୀ, ଟ୍ଟହାସ, ଦାରୁକ, ଏବଂ ଲାଙ୍ଗଳୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଅଛନ୍ତି। ଶୂଳୀ, ଦଣ୍ଡୀ, ମୁଣ୍ଡୀଶ୍ୱର, ସହିଷ୍ଣୁ, ସୋମଶର୍ମା, ନକୁଳୀଶ—ଏହିମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିବା ବିଶ୍ୱଗୁରୁ। ଏହିଭଳି, ଭାଇବସ୍ୱତ ଅନ୍ତରାଳରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଯୋଗୀ ଅବତାରମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଡ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ବ୍ୟାସ ଓ ପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନେ, ଏବଂ ଯୋଗପତିଙ୍କ ଚାରି ଅବିନାଶୀ ଶିଷ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛନ୍ତି। ଏମିତି ଅନେକ ମହାନ ଯୋଗୀ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଛନ୍ତି—ଶ୍ୱେତ, ଶ୍ୱେତଶିଖଣ୍ଡୀ, ଶ୍ୱେତାଶ୍ୱ, ଶ୍ୱେତଲୋହିତ, ଦୁନ୍ଦୁଭି, ଶତରୂପା, ଋଚୀକ, କେତୁମାନ, ବିଶୋକ, ବିକେଶ, ବିପାଶ, ସୁମୁଖ, ଦୁର୍ମୁଖ, ଦୁର୍ଦମ, ଦୁରତିକ୍ରମ, ସନକ, ସନନ୍ଦ, ପ୍ରଭୁ, ସନାତନ, ଋଭୁ, ସନତ୍କୁମାର, ସୁଧାମା, ବିରଜା, ଶଂଖପାଦ, ବୈରଜ, ମେଘ, ସାରସ୍ୱତ, ସୁବାହନ, ମେଘବାହା, କପିଳ, ଅସୁରି, ପଞ୍ଚଶିଖ, ଭଳି ଅନେକ ମହାନ ଯୋଗୀ ଏହି ପରମ୍ପରାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ପରାଶର, ଗର୍ଗ, ଭାର୍ଗବ, ଆଙ୍ଗିରସ, ବଳବନ୍ଧୁ, ନିରାମିତ୍ର, କେତୁଶୃଙ୍ଗ, ତପୋଧନ, ଲମ୍ବୋଦର, ଲମ୍ବ, ଲମ୍ବାକ୍ଷ, ଲମ୍ବକେଶକ, ସାଧ୍ୟ, ସର୍ବ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗପଥରେ ଦୃଢ଼ ଦେଖାଯାଏ। ସୁଧାମା, କାଶ୍ୟପ, ବାସିଷ୍ଠ, ବିରଜା, ଅତ୍ରି, ଦେବସଦ, ଶ୍ରବଣ, ଶ୍ରବିଷ୍ଠକ, କୁଣି, କୁଣିବାହୁ, କୁଶରୀର, କୁନେତ୍ରକ, କାଶ୍ୟପ, ଉଶନା, ଚ୍ୟବନ, ବୃହସ୍ପତି, ଉତଥ୍ୟ, ବାମଦେବ, ବାଚଶ୍ରବା, ସୁଧୀକ, ଶ୍ୟାବାଶ୍ୱ, ହିରଣ୍ୟନାଭ, କୌଶଲ୍ୟ, ଲୋକାକ୍ଷି, କୁଥୁମି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାନ ଋଷିମାନେ ଏହି ଯୋଗୀ ପରମ୍ପରାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହିପରି, ସୁମନ୍ତୁ, ବର୍ବରୀ, କବନ୍ଧ, କୁଶିକଂଧର, ପ୍ଲକ୍ଷ, ଦାଲ୍ଭ୍ୟାୟଣି, କେତୁମାନ, ଗୋପନ, ଭଲ୍ଲାବୀ, ମଧୁପିଙ୍ଗ, ଶ୍ୱେତକେତୁ, ଉଶିକ, ବୃହଦଶ୍ୱ, ଦେବଳ, ଓ କବି, ଶାଳିହୋତ୍ର, ଅଗ୍ନିବେଶ, ଯୁବନାଶ୍ୱ, ଶରଦ୍ବସୁ, ଛଗଳ, କୁଣ୍ଡକର୍ଣ୍ଣ, କୁମ୍ଭ, ପ୍ରଭାକ, ଉଲୂକ, ବିଦ୍ୟୁତ, ମଣ୍ଡୂକ, ଆଶ୍ୱଲାୟନ, ଅକ୍ଷପାଦ, କୁମାର, ଉଲୂକ, ବତ୍ସ, କୁଶିକ, ଗର୍ଭ, ମିତ୍ର, କୌରୁଷ୍ୟ—ଏମିତି ସମସ୍ତ ଯୋଗୀ ପରିବାରରେ ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିଷ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଏମିତି, ଏହି ସମସ୍ତ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟପରମ୍ପରା, ଶତ ହଜାର ଶିଷ୍ୟ ଏହି ପାଶୁପତ ଯୋଗ ଅবলମ୍ବନ କରି ରୁଦ୍ରଧାମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛନ୍ତି। ଦେବତାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପିଶାଚ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ‘ପଶୁ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କାରଣ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ଭବ, ‘ପଶୁପତି’ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏହି ପାଶୁପତ ଯୋଗ, ଯାହା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେହିଁ ଦ୍ୱିଜ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନତମ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ନିର୍ମିତ। ଏବେ, ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ଯୋଗାସନ ଆସନଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର କ୍ଷେମାର୍ଥେ ଏହି ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଗଳା ତଳେ ଏକ ବିସ୍ତାର ଓ ନାଭି ଉପରେ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ସେଠା ଉଚ୍ଚତମ ଯୋଗାସନ; ନାଭି ତଳକୁ ନିମ୍ନତମ, ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟମ ଅସନ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧିକୁ ‘ଯୋଗ’ ବୋଲାଯାଏ; ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୃପାରେ ଏକାଗ୍ରତା ସର୍ବଦା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି କୃପାର ସ୍ୱରୂପ, ଯାହା ନିଜେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହା ଦୀରେ-ଦୀରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମନରେ ଉଦିତ ହୁଏ। ‘ଯୋଗ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ମହେଶଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା, ଯାହାକୁ ନିର୍ବାଣ କୁହାଯାଏ; ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ଦ୍ରଷ୍ଟାଙ୍କ ଜ୍ଞାନ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୃପାରେ ଲଭ୍ୟ। ସଦା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ବିଷୟରୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପାପକୁ ଦଗ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଚେଷ୍ଟା ରୋକିଲେ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ହେବ। ଯୋଗ ହେଉଛି ମନର ଚେଷ୍ଟାର ନିୟମନ; ଏହା ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଆକାରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଯମ ପ୍ରଥମ, ନିୟମ ଦ୍ୱିତୀୟ; ତୃତୀୟ ହେଉଛି ଆସନ, ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରାଣାୟାମ। ପଞ୍ଚମ ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଷଷ୍ଠ ଧାରଣା, ସପ୍ତମ ଧ୍ୟାନ, ଅଷ୍ଟମ ହେଉଛି ସମାଧି। ତପସ୍ୟା ଓ ନିୟମ ଯମ କୁହାଯାଏ; ଅହିଂସା ଯମର ପ୍ରଥମ କାରଣ। ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅପରିଗ୍ରହ ଏହିମାନେ ନିୟମର ମୂଳ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଯମ ଏହି ଶିଳ୍ପର ଆଧାର। ଏହିପରି, ଅନେକ ମହାନ ଯୋଗୀ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ, ପବିତ୍ର ଓ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗରେ ଦୃଢ଼, ପାଶୁପତ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଅଙ୍ଗରେ ଭସ୍ମ ଲଗାଇ ଅନେକ ସିଦ୍ଧି ଅର୍ଜନ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଶିଷ୍ୟ ଓ ପରମ୍ପରା ଅସଂଖ୍ୟ, ସମସ୍ତେ ପାଶୁପତ ଯୋଗ ଅନୁସରଣ କରି ରୁଦ୍ରଧାମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏହି ଯୋଗ, ଯାହା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ।