ପୃଥିବୀର ଛାୟାକୁ ଉଠାଇ, ଏକ ଗୋଳାକାର ଆକୃତି ସୃଷ୍ଟି ହେଲା, ଯାହା ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କର ମହାସ୍ଥାନ ରୂପେ ତୃତୀୟ ସ୍ଥାନରେ ଅନ୍ଧକାର ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ଏହି ଆକୃତି ଚନ୍ଦ୍ରର କଳାନୁସାରେ ସମଭାବରେ ଗତି କରେ; ଏହା ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚି, ପୁଣି ଚନ୍ଦ୍ର କଳାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଯାଏ। ଏହି ଆକୃତି ସ୍ୱର୍ଭାନୁକୁ ଧକ୍କା ଦେଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ ‘ସ୍ୱର୍ଭାନୁ’ ଡାକାଯାଏ; ଚନ୍ଦ୍ରର ସୋଳଖଣ୍ଡ ଭାଗ ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ ନିୟୋଜିତ। ଯୋଜନର ଶିଖରରୁ ମାପି, ଯେଉଁ ଭାଗ ଭାର୍ଗବରୁ ଚତୁର୍ଥଂଶ ଅଭାବ ଅଛି, ସେହିଁଠିକୁ ବୃହସ୍ପତି ବୋଲି ଜଣାଯିବ। ବୃହସ୍ପତିଠାରୁ ଚତୁର୍ଥଂଶ ଅଭାବ ଥିବା ବକ୍ର ଓ ସୌରି ଦୁଇଟି ସ୍ମୃତ; ଏହି ଦୁଇଠାରୁ ଚତୁର୍ଥଂଶ ଅଭାବ ଥିବା ବୁଧ ଅଟେ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଆକୃତି ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ବୁଧ ସମାନ ଆକୃତି ଓ ବୃତ୍ତରେ ଅଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ଜଣେ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ଜାଣିବେ ଅଧିକାଂଶ ତାରା ଚନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଯୁକ୍ତ; ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଆକୃତି ଏକାଉଁଠି ଅଭାବ ଅଛି। ଚାରିଶେ, ତିନିଶେ, ଦୁଇଶେ ଯୋଜନ—ଏହିମାନେ ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ, ତାରାମଣ୍ଡଳର ବୃତ୍ତ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅର୍ଧ ଯୋଜନ ଠାରୁ କମ୍ ମାପ ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ତିନିଟି ଗ୍ରହ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଦୂରରେ ଗତି କରନ୍ତି। ସୌରି, ଅଙ୍ଗିରାସ୍ ଓ ବକ୍ର—ଏମାନେ ଧୀର ଗତିଶୀଳ ଗ୍ରହ; ସେମାନଙ୍କର ଚଳନ ପୂର୍ବରୁ ବିବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ଗ୍ରହ ଏହି ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ଉଦୟ ହୁଏ; ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ବିବସ୍ୱାନ ଓ ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ର। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିଶାଖାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ସେ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ଧର୍ମର ପୁତ୍ର ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ; ସୋମ ଦେବ, ଯେଉଁଠି ବସୁ ରୂପେ ଅଛନ୍ତି। ଶିତଳ କିରଣ ଦେଇ ରାତି ତିଆରି କରୁଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର କୃତ୍ତିକାରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ଏହାପରେ ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଷୋଳ କିରଣ ଥିବା ଶୁକ୍ର। ତାରାଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ତିଷ୍ୟ ମଣ୍ଡଳରେ ଉଦୟ ହେଲେ; ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବୃହସ୍ପତି, ଦ୍ୱାଦଶ କିରଣ ସହିତ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ପୂର୍ବାଫାଲ୍ଗୁନୀରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ ସଂସାରର ଗୁରୁ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ନବ କିରଣ ଓ ରକ୍ତ ଦେହ ସହିତ। ପୁର୍ବାଷାଢ଼ାରେ ଏକ ଗ୍ରହ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ରେବତୀରେ ସପ୍ତ କିରଣ ସହିତ ସୌରି, ଅର୍ଥାତ୍ ଶନି, ବିରାଜିଥିଲେ। ଧନିଷ୍ଠାରେ ସୌମ୍ୟ, ବୁଧ, ପଞ୍ଚ କିରଣ ସହିତ ଉଦୟ ହେଲେ; ଅନ୍ଧକାର ଦେହ, ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଭୂତିଗଣର ନାଶକ ଶିଖି ଜନ୍ମିଥିଲେ। ଅଶ୍ଳେଷାରେ ସମସ୍ତ ଉପଭୋଗକାରୀ ମହାଗ୍ରହ ଉଦୟ ହେଲେ; ଏପରି ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନେ ନିଜ ନାମକ ତାରାମାନେ ଭାବେ ଉଦୟ ହେଲେ। ଅନ୍ଧକାର ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଗଠିତ ରାହୁ ଏକ କଳା ଚକ୍ର ରୂପେ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ସେ ଭରଣୀରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ କ୍ଳେଶ ଦେଇଥିବା ଗ୍ରହ। ଏହି ଭାର୍ଗବ ଆଦି ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନେ ଜନ୍ମନକ୍ଷତ୍ର ଦୋଷରେ ଅଶୁଭ ହୁଏ। ଏହି ଦୋଷ ଠାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ଏହି ଗ୍ରହର ଉପାସନା କଲେ। ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଥମ; ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁକ୍ର ପ୍ରଧାନ; ଧୂମାବନ ଗ୍ରହମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଚାରି ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଗ୍ରହମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଧ୍ରୁବ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରବିଷ୍ଠା, ଅୟନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତରାୟନ, ପଞ୍ଚବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ବର୍ଷ। ଋତୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶିଶିର, ମାସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମାଘ, ପକ୍ଷମାନେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ, ତିଥିମାନେ ପ୍ରତିପଦ ପ୍ରଥମ। ଦିନ ଓ ରାତିର ଭାଗରେ ଦିନ ଆରମ୍ଭ; ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ନିମେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଆରମ୍ଭ; ଶ୍ରାବଣ ଶେଷରୁ ଧନିଷ୍ଠା ଆରମ୍ଭ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୁଗ ପଞ୍ଚବର୍ଷ ହେଉଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟର ବିଶେଷ ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଦିନକର୍ତ୍ତା ଚକ୍ରବାତ ଭଳି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହିଁପାଇଁ ସେ କାଳ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ସେ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଜୀବମାନଙ୍କ ଆରମ୍ଭ ଓ ସଂହାରକାରୀ; ତଥାପି ସେଠି ମଧ୍ୟ ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆରମ୍ଭକାରୀ। ଏହି ପ୍ରଭାମଣ୍ଡଳ ଓ ତାଙ୍କର ଅର୍ଥ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ମହାଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଚର୍ଚ୍ଚା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ଏହି କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭରେ ଭଗବାନ ଏହାକୁ ଚିନ୍ତାଭାବରେ ଚାଲୁ କରିଥିଲେ; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଭାମଣ୍ଡଳର ଆଧାର, ନିୟନ୍ତା ଓ ସାର। ଏହି ଏକ ମୂଳ ଆକୃତିର ଅଦ୍ଭୁତ ପରିଣାମ କେହି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ପ୍ରଭାମଣ୍ଡଳମାନଙ୍କ ଆଗମନ ଓ ବିଦାୟ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଦେହ ଦୃଷ୍ଟି, ପାରମ୍ପରିକତା, ଅନୁମାନ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜାଣିପାରିବେ। ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧିରେ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖିବା ଉଚିତ; ଚକ୍ଷୁ, ଶାସ୍ତ୍ର, ଜଳ, ଲେଖା, ଗଣନା—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି କାରଣ ଉପରେ ପ୍ରଭାମଣ୍ଡଳର ମାପ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯିବ। ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, କିପରି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କୃପାରେ ଧ୍ରୁବ, ମହାପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବିତ, ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ତମ୍ଭ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ। ଏହି ବିଷୟରେ ମୋତେ ଏକଥା ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ ଓ ଶ୍ରବଣ ଆଗ୍ରହରେ କହିଥିଲେ। ତାଳେ ଥିଲେ ଉତ୍ତାନପାଦ, ସମସ୍ତଙ୍କର ରାଜା, ବିଶାଳ ତେଜସ୍ୱୀ, ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ସେ ପୃଥିବୀରେ ରାଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଦୁଇ ରାଣୀ ଥିଲେ—ସୁନୀତି ଓ ସୁରୁଚି; ବଡ଼ ରାଣୀ ସୁନୀତିଠାରୁ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରସିଦ୍ଧିଶାଳୀ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଥିଲେ। ସେ ଥିଲେ ଧ୍ରୁବ, ଅତି ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବିତ, ବଂଶର ଦୀପ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ। ସେ ଏକଥା ମାତ୍ର ସାତ ବର୍ଷ ବୟସରେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ବସିଥିଲେ। ସୁରୁଚି, ତାଙ୍କୁ ସରିକରି, ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଛାତି ଉପରେ ବସାଇ, ତାଙ୍କୁ ଚିତ୍ତାକର୍ଷଣ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ। ଏଭଳି ଦେବତାମୟ ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳର ଆଦି ଓ ତାଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଏବଂ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଉତ୍କର୍ଷର କଥା ଏପରି ରୂପେ ଘଟିଲା।