ଦକ୍ଷଙ୍କର କନ୍ୟାମାନେ ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଭାବେ ପରିଚିତ। ସିଂହିକାଙ୍କ ପୁଅ ସ୍ୱର୍ଭାନୁ, ଏକ ଦୈତ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଇଥାଏ। ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା, ଗ୍ରହ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେମାନେ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ୱଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବରୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ବିରାଜମାନ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ନିବାସ, ଯାହାକୁ ବିବସ୍ୱତ୍ ବୋଲାଯାଏ, ଅଗ୍ନିମୟ ଏବଂ ହଜାର କିରଣ ଥିବା; ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ନିବାସ ଜଳମୟ ଓ ଶୁଭ୍ର। ବୁଧ, ଯିଏ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ, ତାଙ୍କର ନିବାସ ଜଳମୟ, ଅନ୍ଧକାରମୟ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ; ଶୁକ୍ରଙ୍କର ନିବାସ ମଧ୍ୟ ଜଳମୟ ଓ ଶ୍ୱେତ, ଏବଂ ଛଉଦଶ କିରଣର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଥାଏ। ମଙ୍ଗଳଙ୍କ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନିବାସ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ, ନଅ କିରଣରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ବୃହସ୍ପତିଙ୍କର ନିବାସ ହଳଦିଆ, ମହାନ୍ ଓ ଛଉଦଶ ଅଗ୍ନିଶିଖାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଶନିଙ୍କର ନିବାସ କଳା, ଆଠ କିରଣ ଥିବା; ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କର ନିବାସ ଅନ୍ଧକାର, ଯିଏ ପ୍ରାଣୀମାନେ କୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ତାରାମାନେ ଋଷି ଭାବେ ଜଣାଯାଆନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କର ଏକ କିରଣ ଅଛି; ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳାଘ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ନିବାସ ଓ ସ୍ୱଭାବତଃ ଧଳା। ଏହି ତାରାମାନେ ଘନୀଭୂତ ଜଳରୁ ତିଆରି, ଏହି କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ ସୃଷ୍ଟି; ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଥାନ୍ତି। ସବିତୃଙ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଆଧାର ନଅ ହଜାର ଯୋଜନା ରହିଛି; ତାଙ୍କର ପରିଧି ତିଣିଗୁଣା, ଚକ୍ର ମାପ ଅନୁଯାୟୀ। ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ବ୍ୟାପ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦୁଇଗୁଣା; ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ଉଭୟଙ୍କ ସମାନ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ତଳେ ଚଳିଥାଏ। ପୃଥିବୀର ଛାୟାକୁ ଉଠାଇ ଏକ ବୃତ୍ତାକାର ଆକୃତି ତିଆରି ହୋଇଥିଲା; ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କର ବଡ଼ ନିବାସ ତୃତୀୟ, ଯାହା ଅନ୍ଧକାରରେ ଗଠିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଚନ୍ଦ୍ର କଳା ଦିନରେ ସମାନ ଭାବେ ଚଳିଥାଏ; ଏହା ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯାଏ, ଏବଂ ପୁନି ଚନ୍ଦ୍ର କଳା ଦିନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚେ। ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କୁ ଠେଲିଦେବାରୁ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ବୋଲାଯାଏ; ଚନ୍ଦ୍ରର ଛଉଦଶ ଅଂଶ ଭାର୍ଗବ (ଶୁକ୍ର) ନିକଟରେ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତ ଏବଂ ଆଧାରରୁ, ଏକ ଯୋଜନାର ଶିଖରରୁ ମାପିଲେ, ଭାର୍ଗବ ଠାରୁ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅଭାବ ଥିବା ଗ୍ରହ ବୃହସ୍ପତି। ବକ୍ର (ମଙ୍ଗଳ) ଓ ସୌରି (ଶନି) ମଧ୍ୟ ବୃହସ୍ପତିଠାରୁ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମ୍; ସେମାନଙ୍କର ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ ବୃତ୍ତ ଅନୁଯାୟୀ, ବୁଧ ମଧ୍ୟ ସେମାନଠାରୁ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମ୍। ଏଠାରେ ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ରର ଆକୃତି, ଯେଉଁମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସେମାନଙ୍କ ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ ବୃତ୍ତ ବୁଧଙ୍କ ସମାନ। ଯେଉଁଠି ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ, ସେଠି ଅଧିକାଂଶ ତାରା ଚନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ; ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ରର ଆକୃତି ପରସ୍ପର ଅଭାବ ଥାଏ। ଚାରିଶେ, ତିନିଶେ, ଦୁଇଶେ ଯୋଜନା—ଏହି ତାରା ବୃତ୍ତମାନେ ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅର୍ଧ ଯୋଜନାଠାରୁ କମ୍ ମାପ ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ତିନୋଟି ଗ୍ରହ ଦୂର ଦୂରେ ଚଳିଥାଏ। ସୌରି (ଶନି), ଅଙ୍ଗିରସ (ବୃହସ୍ପତି) ଓ ବକ୍ର (ମଙ୍ଗଳ)—ଏମାନେ ଧୀରେ ଚଳିଥିବା ଗ୍ରହ ଭାବେ ପରିଚିତ; ସେମାନଙ୍କ ଗତି ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ସମସ୍ତ ଗ୍ରହ ଏହି ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଭବ; ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିବସ୍ୱାନ୍ ଓ ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ର। ବିଶାଖାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଧର୍ମପୁତ୍ର; ଦେବତା ସୋମ ବସୁ। ଶିତଳ କିରଣ ଥିବା, ରାତି ତିଆରି କରୁଥିବା, କୃତ୍ତିକାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ; ଛଉଦଶ କିରଣ ଥିବା ଭୃଗୁପୁତ୍ର ଶୁକ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରେ ଆସିଥିଲେ। ତାରାଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ତିଷ୍ୟ ମଞ୍ଚରେ ଉଦ୍ଭବ; ଦ୍ୱାଦଶ କିରଣ ଥିବା ଅଙ୍ଗିରସପୁତ୍ର ବୃହସ୍ପତି ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ପୂର୍ବ ଫାଲ୍ଗୁନୀରେ, ନବ କିରଣ ଓ ରକ୍ତ ଦେହ ଥିବା ପ୍ରଜାପତିପୁତ୍ର, ଜଗତ୍ଗୁରୁ ଗ୍ରହ ଉଦ୍ଭବ। ପୂର୍ବାଷାଢ଼ାରେ ଗ୍ରହ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ; ରେବତୀରେ, ସାତ କିରଣ ଥିବା ସୌରି ଅର୍ଥାତ୍ ଶନି ବିରାଜିଥିଲେ। ଧନିଷ୍ଠାରେ ସୌମ୍ୟ ବୁଧ, ପାଞ୍ଚ କିରଣ ଥିବା ଗ୍ରହ ଉଦ୍ଭବ; ଅନ୍ଧକାର ଦେହ, ମୃତ୍ୟୁପୁତ୍ର, ପ୍ରାଣୀନାଶକ ଶିଖି ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ମହାଗ୍ରହ, ସମସ୍ତକୁ ନଶ୍ୱର କରୁଥିବା, ଆଶ୍ଳେଷାରେ ଉଦ୍ଭବ; ଏଭଳି, ଦକ୍ଷଙ୍କର କନ୍ୟାମାନେ ନିଜ ନାମର ତାରାରେ ଉଦ୍ଭବ। ଅନ୍ଧକାର ତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ, କଳା ବୃତ୍ତ ଭାବରେ ରାହୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଭରଣୀରେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହି ଗ୍ରହ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ବିପଦ ଦେଇଥାଏ। ଭାର୍ଗବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଦି ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନେ ଏହିପରି ଉପଲବ୍ଧିଯୋଗ୍ୟ, କାରଣ ଜନ୍ମ ନକ୍ଷତ୍ରର ଦୁର୍ଗତିରେ ସେମାନେ ଅଶୁଭ ହୋଇଯାନ୍ତି। ସେଇ ଗ୍ରହର ଉପାସନା କଲେ ଏହି ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଥମ ବୋଲାଯାଏ। ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶୁକ୍ର ପ୍ରଧାନ; ଧୂମାବନ୍ ଶିରୋମଣି ଧୂମକେତୁମାନେ ମଧ୍ୟରୁ; ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରେ ବିରାଜିଥିବା ଗ୍ରହମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଧ୍ରୁବ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରବିଷ୍ଠା ପ୍ରଧାନ; ଅୟନମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଉତ୍ତରାୟଣ; ପଞ୍ଚବର୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ ବର୍ଷ। ଋତୁମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶିଶିର ପ୍ରଧାନ; ମାସମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ମାଘ; ପକ୍ଷମାନେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଓ ତିଥିମାନେ ପ୍ରତିପଦ ପ୍ରଥମ। ଦିନ ଓ ରାତିର ବିଭାଗରେ ଦିନ ଆରମ୍ଭ; ମୁହୂର୍ତ୍ତମାନେ ପ୍ରଥମ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। କ୍ଷଣମାନେ ନିମେଷ ପ୍ରଥମ; ହେ କାଳଜ୍ଞ, ଶ୍ରବଣ ଶେଷରୁ ଧନିଷ୍ଠା ଆରମ୍ଭ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୁଗ ପଞ୍ଚବର୍ଷ ରହିଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ବିଶେଷ ଗତି ଦ୍ୱାରା ଦିନକାରୀ ଚକ୍ର ଭଳି ଘୂରିଥାଏ; ଏହିପରି, ସେ କାଳ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ସେ ଚାରି ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆରମ୍ଭକର୍ତ୍ତା ଓ ସଂହାରକ; ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର ସର୍ବପ୍ରଥମ ସ୍ଥାପକ। ଏହିପରି ତାରାଗ୍ରହମାନଙ୍କ ଚିତ୍ରଣ ଓ ତାଙ୍କର ଅର୍ଥ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ମହାଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୋକବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥାପିତ।