ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି, ଦେବତା, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅଗ୍ନି ଓ ସ୍ୱର୍ଗର ନିବାସୀମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକ ଉତ୍ସରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହି ଉତ୍ସ ହେଉଛି ମହାଦେବ, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାୟକ, ଚେତନା ଓ ଉଜ୍ୱଳତାର ସ୍ୱାମୀ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକାକି ତିନି ଲୋକର ନାୟକ, ପ୍ରଥମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା; ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ତାଙ୍କୁଠୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଓ ସମସ୍ତ ତାଙ୍କରେ ଲୟ ହୁଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହି ଜଗତର ଉଦ୍ଭବ ଓ ଅନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟଠୁ ହୁଏ; ରବି, ଉଜ୍ୱଳ ଓ ଚମକୁଥିବା ଗ୍ରହ, ତାଙ୍କୁ ଜଣା ପାଇବା ସହଜ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ କ୍ଷଣ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଦିନ, ରାତି, ପକ୍ଷ ଏବଂ ଏହାର ପୁନଃ ପୁନଃ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଅନ୍ତ ଘଟେ। ମାସ, ବର୍ଷ, ଋତୁ, ଯୁଗ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ସମୟର କୌଣସି ଗଣନା ନାହିଁ। ସମୟ ବିନା ଅନୁକ୍ରମ, କ୍ରମ, ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟ, ଋତୁର ବିଭାଜନ, ଫୁଲ, ମୂଳ, ଫଳ ମିଳିପାରିବ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଫସଲର ପକ୍କା ହେବା, ଘାସ ଓ ଔଷଧିର ଉଦ୍ଭବ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଏହି ଉଜ୍ୱଳତା ବିନା ଏଠି କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗରେ ଜୀବମାନେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିପାରିବେ ନାହିଁ। ଭାସ୍କର, ରୁଦ୍ରର ରୂପ ଓ ଜଗତକୁ ଉଷ୍ଣତା ଦେଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା କିଛି ଚମକେ ନାହିଁ; ସେ ସମୟ, ଅଗ୍ନି, ଦ୍ୱାଦଶ ଲୋକର ନାୟକ। ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିନି ଲୋକ, ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ଜଗତକୁ ଜଳାଇଥାନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ଉଜ୍ୱଳତାର ଏକାଧିକ ମାସ୍, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି। ସେ ଦିନ ଓ ରାତିରେ, ଉପର, ତଳ, ଦିଗ ଦିଗରୁ ଏହି ଜଗତକୁ ଉଷ୍ଣତା ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏକ ଦୀପ ଘରର ମଧ୍ୟରେ ଲଟକି ଉପର, ତଳ, ଦିଗ ଦିଗରୁ ଅନ୍ଧାରକୁ ଦୂର କରେ, ସେହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ନାୟକ, ଜଗତର ନାୟକ, ହଜାର ରେ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଜଗତକୁ ଉଜ୍ୱଳ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟର ହଜାର ରେ ମଧ୍ୟରୁ ସାତଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରେ ଅଛି; ଏହି ସାତଟି ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଉତ୍ସ। ସୁଷୁମ୍ନା, ହରିକେଶ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ବିଶ୍ୱବ୍ୟଚା, ଆଦ୍ୟ, ସମ୍ନଦ୍ଧ, ପରା—ଏହି ରେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରେ। ସର୍ବାବସୁ ଓ ସ୍ୱରାଟ୍ ମଧ୍ୟ ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି; ସୁଷୁମ୍ନା ଦକ୍ଷିଣ ରାଶିକୁ ଉଜ୍ୱଳ କରିଥାନ୍ତି। ସୁଷୁମ୍ନା ଉପର, ତଳ ଓ ତଳତଳ ଚଳାଇଥାନ୍ତି; ହରିକେଶ ଆଗରେ ଅଛି, ତାଙ୍କୁ ତାରାମାନଙ୍କର ଉତ୍ସ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଡାହାଣ ଦିଗରେ ମେରୁରେ ରେ ବୃଦ୍ଧି କରେ; ବିଶ୍ୱବ୍ୟଚା ପଛରେ ଅଛି, ସେ ଶୁକ୍ରର ଉତ୍ସ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। ସମ୍ନଦ୍ଧ ମଙ୍ଗଳର ଉତ୍ସ ରେ; ସର୍ବାବସୁ ଗୁରୁର ଉତ୍ସ ରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଏକ ରେ ଶନିକୁ ପୋଷଣ କରେ; ଏଭଳି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ୱଳତାରେ ତାରା, ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଚମକୁଥାନ୍ତି। ଏମାନେ ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ; ଏମାନେ କ୍ଷୟ ନହେବାରୁ ତାରା ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ମଣ୍ଡଳ ତାଙ୍କର ରେ ଦ୍ୱାରା ଚମକେ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏଠି କର୍ମ ଫଳରେ, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷରେ ଏମାନେ ଗ୍ରହମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି; ଏମାନେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବାରୁ ତାରା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ, ଏମାନେ ଧଳା ହେବାରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ନାମ ମିଳିଛି। ଦିବ୍ୟ, ଭୂଲୋକୀୟ ଓ ରାତ୍ରିର ତାରାମାନେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କର ଉଜ୍ୱଳତା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଅନ୍ଧାର ତାରାମାନଙ୍କର ଉଜ୍ୱଳତା ମଧ୍ୟ। ବିଦି, ଯଜ୍ଞ, ଗତି ପାଇଁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି; ସେ ଜଳର ଉଜ୍ୱଳତାକୁ ଆକର୍ଷଣ କରିଥିବାରୁ ସବିତୃ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଆନନ୍ଦର ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଏହା ଧଳା, ଅମୃତ ଓ ଶୀତଳତାରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ୱଳ, ଚମକୁଥିବା, ଦିବ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ, ଜଳୀୟ ଓ ଧଳା, ଗୋଳ ଓ ଶୁଭ ପାତ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏଠି ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳ ଗଢ଼ା ଜଳର ରୂପ ଭାବରେ ଅଛି; ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ଉଜ୍ୱଳ, ଗଢ଼ା ଆଲୋକର ଭରିପାଇଁ ଧଳା ଅଛି। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏଠି ନିବାସ କରନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ତାରା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଗ୍ରହମାନେ ଗୃହ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଗୃହରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଶୁକ୍ର, ଶୋଳ ରେ ଉଜ୍ୱଳ ଶୁକ୍ରଗୃହରେ, ଗୁରୁ ଗୁରୁଗୃହରେ, ମଙ୍ଗଳ ମଙ୍ଗଳଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଶନି ଶନିଗୃହରେ, ବୁଧ ବୁଧଗୃହରେ, ରାହୁ ରାହୁଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ତାରା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଏହି ଗ୍ରହ ଓ ଉଜ୍ୱଳତା ଶୁଭ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କର। କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ, ସ୍୵ୟଂଭୂ ଏମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ; ଏହି ଅବସ୍ଥା କଳ୍ପ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ; ଦେବତାମାନେ ପୁନିପୁନି ଏହି ଗୃହମାନେ ଅଧିକାର କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ପରିଗତ, ଆସିବାକୁ ଥିବା, ନ ଆସିବାକୁ ଥିବା, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଗୃହମାନେ ସହିତ ରହନ୍ତି। ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଗ୍ରହମାନେ ଦିବ୍ୟ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବିବସ୍ୱତ ଓ ଅଦିତିର ପୁତ୍ର, ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଚିହ୍ନିତ। ଉଜ୍ୱଳ ସୋମ, ଋଷିର ପୁତ୍ର, ଦେବତା ଓ ଵାସୁ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଦେବତା ଶୁକ୍ର ଭାର୍ଗବ, ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଉଜ୍ୱଳତାର ଦେବତା, ଦେବମାନଙ୍କର ଗୁରୁ, ଅଙ୍ଗିରସର ପୁତ୍ର ବୃହସ୍ପତି; ମନ୍ମୋହକ ବୁଧ ଏକ ଋଷିର ପୁତ୍ର ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପର ଶନି, ସଂଜ୍ଞା ଓ ବିବସ୍ୱତର ପୁତ୍ର; ଅଗ୍ନି ଭିକେଶୀରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଯୁବା ଅଗ୍ନି ଲାଲ ଶିଖା ନେଇ ଚମକୁଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଉଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଜୀବମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ଜଗତର ଆଲୋକ ଓ ଚେତନା ଏକାଠି ଆଣିଛନ୍ତି।