ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିନି ଜଗତରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଉପକାର କରନ୍ତି—ଔଷଧମାନଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅମୃତ ଦେଇଥାନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ତିନିକୁ ତିନି ଲୋକରେ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି। ଏହି ହଜାର କିରଣର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ କରିଥାଏ; ସେ ଜଗତକୁ ଉପରେ ଓ ତଳେ ଭାଗ କରି, ପାଣି ମାଧ୍ୟମରେ ଶୀତ ଓ ଉଷ୍ଣତା ମୁକ୍ତ କରିଥାଏ। ଏହି ଜ୍ୱଳମାନ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଗୋଳକ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାମରେ ପରିଚିତ, ତାରା, ଗ୍ରହ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ମୂଳ ଓ ଆଧାର। ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ସୋମ, ତାରାମାନଙ୍କର ନାୟକ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶାସକଙ୍କର ବାମ ଚକ୍ଷୁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ଶାସକଙ୍କର ଡାହାଣ ଚକ୍ଷୁ; ଏହି ଜଗତରେ ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ। ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚ ସଂଖ୍ୟା ଗ୍ରହମାନେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଶାସକ ଭାବରେ ଚଳିଥାନ୍ତି; ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଜଳ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ। ଏବେ ଶେଷ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ସ୍୵ଭାବ ଏକାଏକି ଶୁଣ; ଦେବମାନଙ୍କର ସେନାପତି ସ୍କନ୍ଦ, ଗ୍ରହମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଙ୍ଗାରକ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବୁଧକୁ ନାରାୟଣ ଦେବ ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି; ଯମ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ନାୟକ, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାୟକ। ଉତ୍ତମ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଶନି, ମହାଗ୍ରହ ଏବଂ ଦେବ-ଦାନବଙ୍କର ଶିକ୍ଷକ; ଦୁଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ଗ୍ରହ ମଧ୍ୟ ମହାଗ୍ରହ। ପୁନି, ଶୁକ୍ର ଓ ବୃହସ୍ପତି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ପୁତ୍ର; ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକର ମୂଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ—ଏଠି କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଦେବ, ଦାନବ, ମାନବ, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅଗ୍ନି ଓ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ। ସମସ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନଙ୍କର ଦୀପ୍ତି, ଏହି ଜଗତର ଦୀପ୍ତି, ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା, ଜଗତର ନାୟକ—ମହାଦେବ, ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାୟକ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକାଏକି ତିନି ଲୋକର ନାୟକ, ପ୍ରାଚୀନ ଓ ସ୍ୱରୂପ ଦେବତା; ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାଙ୍କୁ ଲୟ ହୁଏ। ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ ଆଦିରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ହୁଏ; ଗ୍ରହ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସହଜରେ ବୁଝିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ—ରବି, ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଚମକୁଥିବା। ଏଠି କ୍ଷଣ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଦିନ, ରାତି, ପକ୍ଷ ସବୁ ଶେଷ ଓ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ପୁନପୁନ। ମାସ, ବର୍ଷ, ଋତୁ, ଯୁଗ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା, ଏହି ସମୟର ଗଣନା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ସମୟ ବିନା କ୍ରମ, ଆରମ୍ଭ, ଦୈନିକ ଅନୁସୂଚୀ ନାହିଁ; ଋତୁର ବିଭାଜନ, ଫୁଲ, ମୂଳ, ଫଳ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। କେମିତି ଫସଳର ପକ୍କା ହେବା, ଅନେକ ଘାସ ଓ ଔଷଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା? ଏହି ବିନା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଏଠି କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗରେ। ଭାସ୍କର, ରୁଦ୍ର ରୂପ ଓ ଜଗତକୁ ଉଷ୍ଣତା ଦେଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା, ଚମକୁଥିବା ନାହିଁ; ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମୟ, ଅଗ୍ନି, ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଦ୍ୱାଦଶ ନାୟକ। ଉତ୍ତମ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସେ ତିନି ଲୋକ—ଚଳ ଓ ଅଚଳ—କୁ ଜଳାଇଥାନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ଦୀପ୍ତିର ଏକ ମହାପିଞ୍ଜିକ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଥାନ୍ତି। ସେ ଉତ୍ତମ ମାର୍ଗ ଗ୍ରହଣ କରି, ଦିନ ଓ ରାତିରେ, ଏହି ଜଗତକୁ ଚାରିପାଖ, ଉପରେ ଓ ତଳେ ଉଷ୍ଣତା ଦେଇଥାନ୍ତି। ଘର ମଧ୍ୟରେ ଲଟକିଥିବା ଏକ ଦୀପ ଯେପରି ଚାରିପାଖ, ଉପରେ ଓ ତଳେ ଅନ୍ଧାରକୁ ନଶ୍ଟ କରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ନାୟକ ଭାବରେ ହଜାର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟର ହଜାର କିରଣ ମଧ୍ୟରୁ ସାତଟି ସର୍ବୋତ୍ତମ—ଏହି ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ମୂଳ। ସୁଷୁମ୍ନା, ହରିକେଶ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ବିଶ୍ୱବ୍ୟଚା, ଆଦ୍ୟ, ସଂନଦ୍ଧ, ପରା; ସର୍ବାବସୁ ଏକ, ସ୍ୱରାଟ ମଧ୍ୟ ନାମିତ। ସୁଷୁମ୍ନା କିରଣ ଦକ୍ଷିଣ ଚିହ୍ନକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କଲା; ସୁଷୁମ୍ନା ତଳ, ଉପରେ ଓ ତଳେ ଚଳିଥାଏ; ହରିକେଶ ଆଗରେ ଅଛି, ତାରାମାନଙ୍କର ମୂଳ। ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଡାହାଣେ ଥିବା କିରଣ ବୁଧକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ; ବିଶ୍ୱବ୍ୟଚା ପଛରେ ଅଛି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଶୁକ୍ରର ମୂଳ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିଥାନ୍ତି। ସଂନଦ୍ଧ ମାର୍ସର ମୂଳ କିରଣ; ଶଷ୍ଠ, ସର୍ବାବସୁ, ବୃହସ୍ପତିର ମୂଳ କିରଣ। ପୁନି, ଏକ କିରଣ ଶନି, ଶନଇଶ୍ଚରକୁ ଉତ୍ପାଦନ କରେ; ଏପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦୀପ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାରା, ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର ଚମକୁଥାନ୍ତି। ଏମିତି ସମସ୍ତ ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଏ, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ; ଏମିତି ସେମାନେ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ତେଣୁ ତାରା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର ତାଙ୍କର କିରଣରେ ଚମକୁଛି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏଠି କର୍ମ କରିବା ପରେ, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର ଶେଷରେ, ଲୋକମାନେ ଗ୍ରହକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି; ଏମିତି ସେମାନେ ପାର ହେବା ଦ୍ୱାରା ତାରା ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଚିତ୍ରା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ତାରା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। ଦିବ୍ୟ, ଭୂମିୟ ଓ ରାତ୍ରିକାଳୀନ ତାରାମାନେ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଦୀପ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ନେଇଥାନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଅନ୍ଧାର ତାରାମାନେ ମଧ୍ୟ। ଯଜ୍ଞ ଓ ଚଳାଚଳର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ସେ ଜଳର ଦୀପ୍ତି ନେଇଥିବା ଦ୍ୱାରା ସବିତୃ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଆନନ୍ଦ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଏହା ଧଳା, ଅମୃତ ଓ ଶୀତଳତାରେ ପ୍ରତିତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ଚମକୁଥିବା, ଦୀପ୍ତିମାନ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଗୋଳକ, ଜଳୀୟ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଗୋଳ ଓ ଶୁଭ ପାତ୍ର ପରି। ଏଠି, ଚନ୍ଦ୍ରର ଗୋଳକ ଏକ ଦ୍ରବ ଜଳର ତତ୍ତ୍ୱ; ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗୋଳକ ଦ୍ରବ ଆଲୋକର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଧଳା। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏଠି ବସିଥାନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସେମାନେ ତାରା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ଗ୍ରହମାନେ ଗୃହ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଚନ୍ଦ୍ର ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।