ଶୀତ ଓ ପରଶୀତ ଋତୁରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିନି ଟି ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବଳ ଶୀତ ଆମ୍ସୁ ରହିଥାଏ । ଏହି ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଧାତା, ଭଗ, ପୂଷା, ମିତ୍ର, ଵରୁଣ ଓ ଆର୍ୟମନଙ୍କ ଉତ୍ପାତି ଦେଖାଯାଏ । ମାଘ ମାସରେ ଅଂଶୁ, ଵିୱସ୍ୱାନ, ଟ୍ୱଷ୍ଟା, ପର୍ଜନ୍ୟ, ଵିଷ୍ଣୁ, ଵରୁଣ ଓ ଫାଲ୍ଗୁନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅପରିମିତ ଶକ୍ତି ଦେଖାଏ । ଚୈତ୍ର ମାସରେ ଅଂଶୁ, ବୈଶାଖରେ ଧାତା ତାପ ଦେଇଥାଏ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଆଷାଢରେ ଆର୍ୟମନ ସହ ରବି ଦେଖାଯାଏ । ଶ୍ରାବଣରେ ଵିୱସ୍ୱାନ, ପ୍ରୌଷ୍ଠପଦରେ ଭଗ, ଆଶ୍ୱୟୁଜରେ ପର୍ଜନ୍ୟ, କାର୍ତ୍ତିକରେ ଟ୍ୱଷ୍ଟା ଓ ରବି ଉତ୍ପାତି ହୁଏ । ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ମିତ୍ର, ପୌଷରେ ନିତ୍ୟ ଵିଷ୍ଣୁ ଓ ଵରୁଣଙ୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ରଶ୍ମିରେ ବିକିରଣ ହୁଏ । ପୂଷା ଓ ଅଂଶୁ ଛଅ ହଜାର ରଶ୍ମିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଧାତା ସାତ ହଜାର ରଶ୍ମିରେ, ଶତକ୍ରତୁ ଆଠ ହଜାର ରଶ୍ମିରେ ଉତ୍ପାତି ହୁଏ । ଵିୱସ୍ୱାନ ଦଶ ରଶ୍ମି, ଭଗ ଏଗାର ରଶ୍ମି, ମିତ୍ର ସାତ ରଶ୍ମି ଓ ଟ୍ୱଷ୍ଟା ଆଠ ରଶ୍ମିରେ ଦୀପ୍ତି ଦେଇଥାଏ । ଆର୍ୟମନ ଦଶ ରଶ୍ମି, ପର୍ଜନ୍ୟ ନଉ ରଶ୍ମି, ଵିଷ୍ଣୁ ଛଅ ହଜାର ରଶ୍ମିରେ ପୃଥିବୀକୁ ଉତ୍ତାପ ଦେଉଛନ୍ତି । ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିଆ ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଏ, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସେ ସୁଉଜ୍ୱଳ ସୁନା ରଙ୍ଗରେ ଚମକେ, ବର୍ଷା ଋତୁରେ ସେ ସ୍ୱେତ ଓ ଶରଦରେ ଧୂସର ହୁଏ । ଶୀତ ଋତୁରେ ତାଙ୍କର ରଙ୍ଗ ତାମ୍ର ଓ ପରଶୀତ ଋତୁରେ ଲାଲ ହୁଏ । ଏହିପରି ଭାବେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଙ୍ଗର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦ୍ଗୁଡିକୁ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ହୋମ ଦେଇଥାଏ, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଅମୃତ ଦେଇଥାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ତିନି ଜଗତରେ ଏହି ତିନି ଦାନ ଦେଇଥାଏ । ଏହି ହଜାର ରଶ୍ମିର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତି ଜଗତର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରେ, ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଶୀତ ଓ ଉତ୍ତାପ ବିଭାଜିତ କରେ । ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଚମକୁଥିବା ଗୋଲକ, ଯାହାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ସେ ତାରା, ଗ୍ରହ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ମୂଳ ଓ ଆଧାର । ସମସ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା ଓ ଗ୍ରହଗୁଡିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ସୋମ, ତାରାମଣ୍ଡଳର ନାୟକ, ସେ ଶାସକର ବାମ ଚକ୍ଷୁ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ସେଇ ଶାସକର ଡାହାଣ ଚକ୍ଷୁ; ଏହି ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁର ଦୃଷ୍ଟି ଏହି ଜଗତରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ । ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚ ଗ୍ରହଗୁଡିକୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଶାସକ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଜଳ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ । ଏବେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହଗୁଡିକର ନିଜ ଗୁଣ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରେଉଛି: ଦେବତାମାନଙ୍କର ସେନାପତି ସ୍କନ୍ଦ ଗ୍ରହମାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗାରକ ଭାବରେ ଉପଲକ୍ଷିତ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବୁଧକୁ ନାରାୟଣ ଦେବତା ଭାବରେ କୁହନ୍ତି; ଯମ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାୟକ, ସେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସିଧାସଳଖ ନାୟକ । ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶନିଶ୍ଚର ଧୀର ଚଳନ କରୁଥିବା ମହାଗ୍ରହ, ଦେବ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କର ଗୁରୁ; ଦୁଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ଗ୍ରହ ମହାଗ୍ରହ ଭାବରେ ଉପଲକ୍ଷିତ । ଶୁକ୍ର ଓ ବୃହସ୍ପତି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ପୁତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତିନି ଲୋକର ମୂଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ଉପରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଦେବ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅଗ୍ନି ଓ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ । ସମସ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ମଣିଷଙ୍କର ଦୀପ୍ତି, ଏହି ଜଗତର ଦୀପ୍ତି, ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାୟକ—ମହାଦେବ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ନାୟକ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକା ତିନି ଲୋକର ନାୟକ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଆଦି ଦେବତା; ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ସେଇ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଲୟ ହୁଏ । ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏହି ଗ୍ରହ, ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସହଜରେ ବୁଝିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ—ରବି, ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଚମକୁଥିବା । ଏଠି ପଳ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଦିନ, ରାତି, ଦ୍ୱିପକ୍ଷ ଶେଷ ହୁଏ ଓ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ପୁନଃପୁନି । ମାସ, ବର୍ଷ, ଋତୁ, ଯୁଗ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଏହି ସମସ୍ତ କାଳ ଗଣନା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ । କାଳ ବିନା କ୍ରମ, ଆରମ୍ଭ, ଦୈନିକ ଚଳିତ୍ରା ନାହିଁ; ଋତୁର ବିଭାଜନ, ଫୁଲ, ମୂଳ, ଫଳ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ । ଫସଲର ପକ୍କା ହେବା, ଅନେକ ଘାସ ଓ ଔଷଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା କେମିତି? ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଏଠି ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ । ଭାସ୍କର, ଯିଏ ରୁଦ୍ରର ରୂପ ଓ ଜଗତକୁ ଉତ୍ତାପ ଦେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସେ ବିନା ଚମକ ନାହିଁ; ସେ କାଳ, ଅଗ୍ନି, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଦ୍ୱାଦଶ ନାୟକ । ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିନି ଲୋକ—ଚଳିତ ଓ ଅଚଳିତ—କୁ ଦହି ଦେଇଥାଏ; ସେ ସମସ୍ତ ଦୀପ୍ତିର ଏକା ଗୁଛ, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଥାଏ । ଦିନ ଓ ରାତିରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସର୍ବଦିଗ, ଉପର, ତଳ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଏହି ଜଗତକୁ ଉତ୍ତାପ ପ୍ରଦାନ କରେ । ଏକ ଦୀପ ଗୃହର ମଧ୍ୟରେ ଲଟକି ଅନ୍ଦକାର କୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଏହିପରି ଭାବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହମାନ୍ୟ ନାୟକ, ଜଗତର ନାୟକ, ହଜାର ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଆଲୋକ ବିକିରଣ କରେ । ସୂର୍ଯ୍ୟର ହଜାର ରଶ୍ମି ମଧ୍ୟରୁ ସାତଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଏହି ସମସ୍ତ ଗ୍ରହର ମୂଳ । ସୁଷୁମ୍ନା, ହରିକେଶ, ଵିଶ୍ୱକର୍ମା, ଵିଶ୍ୱବ୍ୟଚା, ଆଦ୍ୟ, ସମ୍ନଦ୍ଧ, ପରା—ଏହି ସାତଟି ରଶ୍ମି ଅଛି । ଏଉଁ ରଶ୍ମି ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବାବସୁ ଓ ସ୍ୱରାଟ୍ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; ସୁଷୁମ୍ନା ଦକ୍ଷିଣ ଚିହ୍ନକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରିଥାଏ । ସୁଷୁମ୍ନା ତଳ, ଉପର ଓ ତଳ ଦିଗରେ ଚଳନ କରେ; ହରିକେଶ ଆଗରେ ଅଛି, ତାରାମାନ୍ୟ ମୂଳ ଭାବରେ ଉପଲକ୍ଷିତ । ଵିଶ୍ୱକର୍ମା ଡାହାଣ ଦିଗରେ ଥିବା ରଶ୍ମି, ବୁଧ ଗ୍ରହର ଉତ୍ପାଦକ; ଵିଶ୍ୱବ୍ୟଚା ପଛ ଦିଗରେ ଥିବା ରଶ୍ମି, ଶୁକ୍ର ଗ୍ରହର ମୂଳ । ସମ୍ନଦ୍ଧ ମଙ୍ଗଳ ଗ୍ରହର ମୂଳ ରଶ୍ମି; ଶଷ୍ଠ, ସର୍ବାବସୁ, ବୃହସ୍ପତି ଗ୍ରହର ମୂଳ ରଶ୍ମି । ପୁନି, ଏହି ରଶ୍ମି ଶନିଶ୍ଚର ଗ୍ରହକୁ ପୋଷଣ କରେ; ଏପରି ଭାବେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦୀପ୍ତିରେ ତାରା, ଗ୍ରହ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଚମକୁଥାନ୍ତି ।