ସୂର୍ୟଦେବ, ଯିଏ ତାଙ୍କର କିରଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଳକୁ ପାନ କରି ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି, ସେହି ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଶକ୍ତି ଭୂମିର ଅଗ୍ନି ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେହି ଅଗ୍ନିକୁ ହଜାର ଟିଏ ପାଦ ଥିବା, ଗୋଲ ମଟିର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅଗ୍ନି ଚାରିପଟେ ହଜାର ଟିଏ ଉପାୟନ ଦ୍ୱାରା ଜଳକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ। ଏହି ଉପାୟନଗୁଡ଼ିକୁ ସମୁଦ୍ର, କୂଆ, ମେଘ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ଜଳ, ତଳାଘର, ନଦୀ ଓ ଏହାଦି ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ସୂର୍ୟଙ୍କର ହଜାର କିରଣ ଶୀତ, ବର୍ଷା ଓ ତାପକୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରେ; ଏହାର ମଧ୍ୟରୁ ଚାରିଶଏଟି ଉପାୟନ ବିଚିତ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରି ବର୍ଷା କରେ। ଏହି କିରଣଗୁଡ଼ିକୁ ପାତ୍ର, ମାଳା, ପତାକା ଓ ପତିତ ଝରଣା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବର୍ଷା କରୁଥିବା ସମସ୍ତ କିରଣକୁ 'ଅମୃତ' ନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ସେହି ହଜାର କିରଣରୁ ତିନିଶଏଟି କିରଣ ତୁଷାର ବୋଝି ଆଣେ; ଏମାନେ ତାନ୍ତୁ, ମେଘ ଓ ବର୍ଷା ଭାବେ ଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି କିରଣ ଶୀତଳତା ଦାନ କରି ତୁଷାର ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ କିରଣ 'ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ' ଭାବରେ ଖ୍ୟାତ; ହଳଦିଆ କିରଣ, ଧଳା କିରଣ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଏବଂ ଗୋମାତାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଧଳା କିରଣ ତିନିଶଏ ରେ ଗଣାଯାଇଥାଏ, ଯେଉଁମାନେ ତାପ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଏହି କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ର ମନୁଷ୍ୟ, ପିତୃ ଓ ଦେବତାମାନେ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠାରେ ସୂର୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଔଷଧ, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ହବି ଓ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଅମୃତ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ବସନ୍ତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ସେ ତିନିଶଏ କିରଣରେ ତାପ ଦେଇଥାନ୍ତି; ବର୍ଷା ଓ ଶରଦ୍ ଋତୁରେ ସେ ଚାରିଶଏ କିରଣରେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ଶୀତ ଓ ଶିଶିର ଋତୁରେ ସେ ତିନି କିରଣ ଦ୍ୱାରା ତୁଷାର ଛାଡନ୍ତି: ଇନ୍ଦ୍ର, ଧାତା, ଭଗ, ପୂଷା, ମିତ୍ର, ବରୁଣ, ଓ ଅର୍ୟମାନ୍। ଅଂଶୁ, ବିବସ୍ୱାନ୍, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ପର୍ଜନ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁ, ମାଘ ମାସରେ ବରୁଣ, ଓ ଫାଲ୍ଗୁନରେ ସୂର୍ୟ। ଚୈତ୍ରରେ ଅଂଶୁ; ବୈଶାଖରେ ତାପକାରୀ ଧାତା; ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ଇନ୍ଦ୍ର; ଆଷାଢ଼ରେ ଅର୍ୟମାନ୍ ଓ ରବି। ଶ୍ରାବଣରେ ବିବସ୍ୱାନ୍; ପ୍ରୌଷ୍ଠପଦରେ ଭଗ; ଆଶ୍ୱୟୁଜରେ ପର୍ଜନ୍ୟ; କାର୍ତ୍ତିକରେ ତ୍ୱଷ୍ଟା ଓ ରବି। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ମିତ୍ର; ପୌଷରେ ନିତ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ; ମାଘ ମାସରେ ବରୁଣଙ୍କର ସୂର୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଞ୍ଚହଜାର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ପୂଷା ଦେବ ଅଂଶୁ ଛଅହଜାର କିରଣରେ ଦୀପ୍ତିମାନ; ଧାତା ସାତହଜାର କିରଣରେ; ଶତକ୍ରତୁ ଅଠହଜାର କିରଣରେ। ବିବସ୍ୱାନ୍ ଦଶ କିରଣରେ ଚଳନ୍ତି; ଭଗ ଏଗାର କିରଣରେ; ମିତ୍ର ସାତ କିରଣରେ; ତ୍ୱଷ୍ଟା ଅଠ କିରଣରେ ସ୍ମୃତ। ଅର୍ୟମାନ୍ ଦଶ କିରଣରେ ଚଳନ୍ତି; ପର୍ଜନ୍ୟ ନଅ କିରଣରେ; ବିଷ୍ଣୁ ସଂସାରକୁ ଛଅହଜାର କିରଣରେ ତାପିତ କରନ୍ତି। ବସନ୍ତରେ ସୂର୍ୟ କପିଳ; ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦୀପ୍ତିରେ; ବର୍ଷାରେ ଧଳା; ଶରଦ୍ରେ ଫିକା; ଶୀତରେ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ; ଶିଶିରରେ ରକ୍ତିମ। ଏଭଳି ସୂର୍ୟଙ୍କୁ ଯେଉଁବର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଏ, ମୁଁ ବିବରଣା କଲି। ସୂର୍ୟ ଔଷଧମାନେ ପାଇଁ ଶକ୍ତି, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ହବି, ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଅମୃତ ଦାନ କରନ୍ତି; ସେ ଏହି ତିନିଠିକୁ ତିନି ଲୋକରେ ବିତରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ହଜାର କିରଣର ସୂର୍ୟଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଲୋକର କାମ ସାର୍ଥକ କରେ, ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଶୀତ ଓ ତାପକୁ ବିଭାଜନ କରି ଲୋକମାନେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚାଏ। ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଦୁଦୁମା ସୂର୍ୟମଣ୍ଡଳ, ଯାହାକୁ ସୂର୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସମସ୍ତ ତାରା, ଗ୍ରହ, ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ମୂଳ ଓ ଆଧାର। ସମସ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା ଓ ଗ୍ରହ ସୂର୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସୋମ, ତାରାମଣ୍ଡଳର ନାୟକ, ସୂର୍ୟର ଶବ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ; ସୂର୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ଦକ୍ଷିଣ ଚକ୍ଷୁ। ଏହି ଦୁଇ ଦେଖିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଚଳିତ। ଅନ୍ୟ ଶେଷ ପାଞ୍ଚଟି ଗ୍ରହ ସ୍ୱାଧୀନ ରାଜା ଭାବେ ଚଳନ୍ତି; ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ୟ, ଜଳ, ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଲ୍ଲେଖିତ। ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ଶେଷ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ କହୁଛି: ଦେବସେନାପତି ସ୍କନ୍ଦ, ଗ୍ରହମାନେ ଅଙ୍ଗାରକ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ବୁଧକୁ ନାରାୟଣ ଦେବ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଯମ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ନାଥ, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ନାଥ। ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶନେଇଶ୍ଚର ମହାଗ୍ରହ ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କ ଗୁରୁ; ଦୁଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ଗ୍ରହ ମଧ୍ୟ ମହାଗ୍ରହ ଭାବରେ ଖ୍ୟାତ। ତାପରେ ଶୁକ୍ର ଓ ବୃହସ୍ପତି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର; ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକର ମୂଳ ସୂର୍ୟ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ଦେବ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଗ୍ନି, ଓ ଦେବଲୋକବାସୀ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସମସ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନଙ୍କ ଦୀପ୍ତି, ସମସ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦୀପ୍ତି, ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ନାଥ—ମହାଦେବ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ନାଥ। ଏହି ସୂର୍ୟ ଏକାକି ତିନି ଲୋକଙ୍କ ନାଥ, ପରମ ଓ ଆଦି ଦେବତା; ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ସେଠାକୁ ସମସ୍ତ ବିଲୀନ। ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ସୂର୍ୟରୁ ଆରମ୍ଭ ଓ ସମାପ୍ତି ହୁଏ; ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଚମତ୍କାର ରବି ଗ୍ରହ କ୍ଷୁଦ୍ରମନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯିବା ଦୁର୍ଲଭ। ଏଠାରେ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, କ୍ଷଣ, ଦିନ, ରାତି, ପକ୍ଷ ସମସ୍ତ ଶେଷ ଓ ଆରମ୍ଭ ପାଉଛି, ପୁନଃ ପୁନଃ ଚକ୍ର ଚଳିଛି। ମାସ, ବର୍ଷ, ଋତୁ ଓ ଯୁଗମାନେ—ସୂର୍ୟ ଛାଡ଼ି ଏହି ସମସ୍ତ କାଳ ଗଣନା ନାହିଁ। କାଳ ଛାଡ଼ି କୌଣସି କ୍ରମ, ଆରମ୍ଭ, ଦିନଚର୍ୟା, ଋତୁ ବିଭାଗ, ମୂଳ, ଫଳ, ଫୁଲ ନାହିଁ। ଫସଲ ପକେବା, ଘାସ ଓ ଔଷଧର ବିଭିନ୍ନତା ଏପରି କିପରି ହେବ? ଏହା ଛାଡ଼ି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏଠି ବା ସ୍ୱର୍ଗରେ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ। ଭାସ୍କର, ଯିଏ ରୁଦ୍ରର ଆକୃତି ଏବଂ ଜଗତକୁ ତାପିତ କରନ୍ତି, ସେ ଛାଡ଼ି କୌଣସି ଦୀପ୍ତି ନାହିଁ; ସେ କାଳ, ଅଗ୍ନି, ଦ୍ୱାଦଶ ରୂପରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ନାଥ। ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୂର୍ୟ ତିନି ଲୋକ, ଚର ଅଚରକୁ ତାପିତ କରନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ଦୀପ୍ତିର ସାର, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବ୍ୟାପ୍ତ।