ଋଷିମାନେ ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତଥାପି ମନରେ ସନ୍ଦେହ ରହିଗଲା। ସେମାନେ ପୁନିଥରେ ଉତ୍ସୁକତାରେ ପଚାରିଲେ, “ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବକ୍ତା, ଆପଣ ଯାହା କହିଲେ, ତାହାକୁ ଆମକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଖୋଲାସା କରନ୍ତୁ। ଏହି ଜ୍ୟୋତିର୍ଲୋକ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ନିଶ୍ଚିତ ତଥ୍ୟ ଆମକୁ ଅବଶ୍ୟ କୁହନ୍ତୁ।” ଋଷିମାନଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ସୂତ ରୋମହର୍ଷଣ ଶାନ୍ତ ମନରେ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଏହି ବିଷୟରେ ଯାହା ମହାପୁରୁଷମାନେ କହିଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାହା ଆପଣମାନେଙ୍କୁ କହିବି—ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗତିର ବିଷୟରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିବାସରେ କିପରି ବସିଛନ୍ତି, ଏହା ସହିତ ଅଗ୍ନିର ତିନି ପ୍ରକାର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଅଗ୍ନି—ଦିବ୍ୟ, ପାର୍ଥିବ ଓ ଭୌତିକ ଅଗ୍ନି, ଏବଂ ପୃଥିବୀ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଅଗ୍ନି—ଏହା ସବୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଦୃଶ୍ୟ ଜନ୍ମରୁ ରାତିର ଶେଷରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା ଥାଏ; ଯେତେବେଳେ ଏହାର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ଥାଏ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ବିଲିନ ହୋଇଯାଏ। ସେଠାରେ, ସ୍ୱୟଂଭୁ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ କାମ ସାଧନ କରି, ଏକ ଜେଉଁପରି ଜ୍ୟୋତିର୍ଲତା ଭଳି ଚଳିଗଲେ, ଆପଣାକୁ ପ୍ରକାଶିତ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ। ସେ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଅଗ୍ନି ସୃଷ୍ଟି କରି, ପୃଥିବୀ ଓ ଜଳରେ ବସି, ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ତିନିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ—ପ୍ରକାଶ ପାଇଁ। ଏଠାରେ ବାୟୁକୁ ପୃଥିବୀର ଅଗ୍ନି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ଅଗ୍ନିକୁ ଅଗ୍ନି ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ। ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଅଗ୍ନି—ବିଦ୍ୟୁତ୍, ଜଳ ଓ କମଳରେ ଜନ୍ମିତ—ଏମାନଙ୍କ ଗୁଣ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ବିଦ୍ୟୁତ୍, ପାଚକ ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଜଳ—ଏହି ତିନି ଅଗ୍ନି ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। ଏହିପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳକୁ ତା’ର କିରଣରେ ପିଉଥିବାରୁ ଚମକେ, କମଳରେ ଜନ୍ମିତ ଅଗ୍ନି ଜଳରେ ବସିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଜଳ ନିମାନେଇପାରେ ନାହିଁ। ମାନବ ଦେହର ଉଦରରେ ଅଗ୍ନି ନିମିଲେ ନାଶ ହୁଏନାହିଁ; ବାୟୁ ସହିତ ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ପାଚକ ଅଗ୍ନି କୁହାଯାଏ, ଯଦିଓ ଏହା ଦୃଶ୍ୟ ଆଲୋକ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ଅଗ୍ନି ଧଳା, ଗୋଲାକାର ଓ ଶୀତଳ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତା’ର ପଦ ନେଇ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ, ସେହିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଶ୍ମି। ରାତିରେ, ଅଗ୍ନି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ ଓ ଦୂରରୁ ଚମକେ; ପୁନି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ, ଅଗ୍ନିର ତାପ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପୁନି ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହିପରି, ପୃଥିବୀର ଅଗ୍ନିର ପଦ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଜ୍ଵଳନ୍ତ ହୁଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ପୃଥିବୀର ଅଗ୍ନି ଦୁଇଟି ଆଲୋକ ଓ ତାପର ରୂପରେ ଚମକୁଛି। ସେମାନେ ପରସ୍ପର ପ୍ରବେଶ କରି ଏକାଉଁକୁ ଅନ୍ୟେ ପୋଷଣ କରନ୍ତି; ପୃଥିବୀର ଉତ୍ତରାର୍ଧରେ ଜଳ ଓ ଦକ୍ଷିଣାର୍ଧରେ ଅଗ୍ନି ଅଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁନିପୁନି ଉଦୟ ହୁଏ ଓ ପୁନିପୁନି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଏହିପରି ଦିନ ଓ ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାରୁ ଜଳ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଲେ, ଜଳ ଦିନରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଏହିପରି ରାତିରେ ଜଳ ଧଳା ଓ ଚମକୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଅନୁକ୍ରମ ଅନୁସାରେ, ପୃଥିବୀର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଅଂଶରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ, ଦିନ ଓ ରାତି—ସମୟରେ ଜଳ ସଦା ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତା’ର କିରଣରେ ଜଳ ପିଇ ଚମକୁଛନ୍ତି, ସେହି ଦିବ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର, ପୃଥିବୀର ଅଗ୍ନି ସହିତ ମିଶିଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅଗ୍ନିର ହଜାରଟି ପଦ ଅଛି, ଏକ ଗୋଲ ଘଡ଼ା ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ହଜାରଟି ନଳୀ ଦ୍ୱାରା ଟାଣିନେଇଥାଏ। ଏହି ନଳୀମାନେ ସମୁଦ୍ର, କୂଆ, ମେଘ, ଅଚଳ ଓ ଚଳିତ ଜଳ, ତଳାବ, ନଦୀ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଳସ୍ଥଳ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ହଜାରଟି କିରଣ ଶୀତଳତା, ବର୍ଷା ଓ ତାପ ଦେଇଥାଏ; ସେଥିରୁ ଚାରିଶେ ନଳୀ ବିଶେଷ ଆକୃତିରେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପାତ୍ର, ମାଳା, ପତାକା ଓ ଝରଣା ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ବର୍ଷା କରୁଥିବା ସମସ୍ତ କିରଣକୁ ‘ଅମୃତ’ ନାମ ଦିଆଯାଏ। ସେହି ଚାରିଶେ ମଧ୍ୟରୁ ତିନିଶେ କିରଣ ହେଉଛି ହିମବାହକ; ଏମାନେ ସୂତ୍ର, ମେଘ ଓ ବର୍ଷା ଭାବରେ ଥିବା ହିମ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ‘ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ’ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ; ହଳଦିଆ କିରଣ, ଧଳା, ଦିଗ୍ବିଭାଗ ଓ ବିଶ୍ୱକୁ ପୋଷଣ କରୁଥିବା ଗାଈମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ସମସ୍ତ ଧଳା ହେଉଥିବା ଏହି କିରଣ ତିନିଶେ ତାପ ଦେଉଥିବା କିରଣ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ର ମନୁଷ୍ୟ, ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ଏଠି, ତିନି ଉପାୟରେ ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଔଷଧ, ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ହବିଷ୍ୟ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅମୃତ ଦେଉଛନ୍ତି। ବସନ୍ତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିନିଶେ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ତାପ ଦେଉଛନ୍ତି; ବର୍ଷା ଓ ଶରତ୍କାଳରେ ଚାରିଶେ କିରଣରେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ହେମନ୍ତ ଓ ଶିଶିରରେ ସେ ତିନି କିରଣରେ ହିମ ବର୍ଷା କରନ୍ତି: ଏହି କିରଣମାନେ ହେଉଛନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ର, ଧାତା, ଭଗ, ପୂଷା, ମିତ୍ର, ବରୁଣ ଓ ଅର୍ୟମା। ଅଂଶୁ, ବିବସ୍ୱାନ୍, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ପର୍ଜନ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁ, ମାଘରେ ବରୁଣ, ଫାଲ୍ଗୁନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଚୈତ୍ରରେ ଅଂଶୁ; ବୈଶାଖରେ ତାପଦାତା ଧାତା; ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ଇନ୍ଦ୍ର; ଆଷାଢ଼ରେ ଅର୍ୟମାନ୍ ଓ ରବି। ଶ୍ରାବଣରେ ବିବସ୍ୱାନ୍; ପ୍ରଉଷ୍ଠପଦରେ ଭଗ; ଆଶ୍ୱୟୁଜରେ ପର୍ଜନ୍ୟ; କାର୍ତ୍ତିକରେ ତ୍ୱଷ୍ଟା ଓ ରବି। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ମିତ୍ର; ପୌଷରେ ନିତ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ; ମାଘରେ ବରୁଣଙ୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଞ୍ଚହଜାର କିରଣରେ ହୁଏ। ପୂଷା ଓ ଦେବତା ଅଂଶୁ ଛଅହଜାର କିରଣରେ ଚମକନ୍ତି; ଧାତା ସାତହଜାରରେ; ଶତକ୍ରତୁ ଆଠହଜାର କିରଣରେ। ବିବସ୍ୱାନ୍ ଦଶ କିରଣରେ ଚଳିଥାନ୍ତି; ଭଗ ଏଗାର କିରଣରେ; ମିତ୍ର ସାତ କିରଣରେ; ତ୍ୱଷ୍ଟା ଆଠ କିରଣରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ଅର୍ୟମାନ୍ ଦଶ କିରଣରେ; ପର୍ଜନ୍ୟ ନଅ କିରଣରେ; ବିଷ୍ଣୁ ଛଅହଜାର କିରଣରେ ପୃଥିବୀକୁ ତାପ ଦେଉଛନ୍ତି।