ଏକ ସମୟରେ, ସୃଷ୍ଟିର ମହାନ ଆଦିପୁରୁଷ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ନିଜ-ନିଜ ଅଂଶରେ ବିନ୍ୟାସ କରିଥିଲେ। ସେ ଉମାକୁ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଦେବୀ, ସରସ୍ୱତୀକୁ ବାଣୀର ଦେବୀ, ବିଷ୍ଣୁକୁ ମାୟାବିମାନଙ୍କର ଦେବତା, ଏବଂ ନିଜକୁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ସେ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିମବତକୁ ନାୟକ, ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜାହ୍ନବୀକୁ ନାୟିକା, ଏବଂ ସମୁଦ୍ରକୁ ସମସ୍ତ ଜଳଧାରାର ଅଧିପତି ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସେ ପିତୃମାନଙ୍କର ନାୟକ ଭାବରେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଏବଂ ପ୍ଲକ୍ଷ ଗଛକୁ ବିନ୍ୟାସ କରିଥିଲେ। ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର ଏବଂ କିନ୍ନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚିତ୍ରରଥକୁ ନାୟକ, ବଳଶାଳୀ ବାସୁକିକୁ ନାଗମାନଙ୍କର ରାଜା, ଏବଂ ତକ୍ଷକକୁ ଶେଷ ନାଗମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ସେ ସୁପର୍ଣ୍ଣକୁ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ନାୟକ, ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବାସକୁ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ରାଜା କରିଥିଲେ। ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସିଂହକୁ ନାୟକ, ଗାଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୃଷକୁ ଅଧିପତି, ଜଙ୍ଗଲୀ ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶରଭକୁ ନାୟକ କରିଥିଲେ। ଗୁହାକୁ ସେ ସେନାପତି ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଲକୁଳୀଶକୁ ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତିର ଅଧିପତି କରିଥିଲେ। ସେ ଅନୁକ୍ରମରେ ସୁଧର୍ମା, ଶଂଖପଦ, କେତୁମନ୍ତ, ଏବଂ ହେମରୋମାଙ୍କୁ ଅଭିଷିକ୍ତ କରିଥିଲେ। ପୃଥୁକୁ ପୃଥିବୀର ଅଧିପତି, ମହେଶ୍ୱରକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ନାୟକ, ଚତୁର୍ମୁଖ ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବ୍ୟସାଚୀ ଶଙ୍କରକୁ ବୃଷ ଧ୍ୱଜଧାରୀ ଭାବେ ବିନ୍ୟାସ କରିଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶିବଙ୍କର କୃପାରେ ଅନୁକ୍ରମରେ ଅଭିଷିକ୍ତ କରିଥିଲେ। ପୂର୍ବରୁ ଅଭିଷେକ ପାଇଥିବା, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୃଥିବୀ ନାୟକ ଜ୍ୱଳିତ ହେଇ ଦେଖା ଦେଇଥିଲେ। ସୃଷ୍ଟିର ଉତ୍ପତି ଏବଂ ବିନ୍ୟାସ ବିଷୟରେ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ଆପଣମାନେ ପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିଛି। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ସ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଭିଷିକ୍ତ କରିଥିଲେ, ଏହିପରି ତାଙ୍କର ବିଶେଷତା ରହିଛି। ଏହି କଥା ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ଏଉଁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସନ୍ଦେହରେ ପୂଣି ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ—“ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା, ଆପଣ କହିଛନ୍ତି, ଏବେ ଆମେ ଆଲୋକମୟ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।” ଋଷିମାନଙ୍କର ଏହି ଉପସ୍ଥାପନା ଶୁଣି, ସୂତ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ସବ୍ୟସାଚୀ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ—“ଏହି ଉପରେ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତର ମହାଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାହା ଆପଣମାନେ ପାଇଁ ବିବରଣା କରିବି—ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ଗତି ବିଷୟରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନେ କିପରି ଦେବତାମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟରେ ରହନ୍ତି, ଏହା ସହିତ ଅଗ୍ନିର ତ୍ରିପ୍ରକାର ଉତ୍ପତି ବିଷୟରେ ମୁଁ ବିବରଣା କରିବି। ଦିବ୍ୟ, ପ୍ରାକୃତିକ ଏବଂ ଭୂମି ଅଗ୍ନି, ଏବଂ ପୃଥିବୀର ଅଗ୍ନି—ଏହି ଅଗ୍ନି ଅପରାଜିତ ବ୍ରହ୍ମାର ଅନ୍ୟତମ ଉତ୍ପତିରେ ଦିନର ଶେଷରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ଅପରିଚିତ ଥିଲା, ରାତିର ଅନ୍ଧାରରେ ଆବୃତ। ଯେତେବେଳେ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଗଲା, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅନ୍ୟତମ ଭାଗରେ ଅନ୍ଧାର ହେଉଥିଲା। ସେଠାରେ, ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ କରିବାକୁ, ସ୍ୱୟଂଭୁ ଭଗବାନ ଏକ ଜ୍ୱଳନା ଜୁଇଁ ଭଳି ଚଳାଚଳ କରିଥିଲେ, ଉପସ୍ଥିତି ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ। ପ୍ରଥମେ ବିଶ୍ୱର ଆରମ୍ଭରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ପୃଥିବୀ ଓ ଜଳରେ ବସି, ଅଲୋକ ପାଇଁ ତାହାକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ବାୟୁକୁ ଭୂମି ଅଗ୍ନି ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଅରମ୍ଭରେ ଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ଅଗ୍ନିକୁ ଅଗ୍ନି ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ଅଗ୍ନିମାନେ—ଉଦ୍ଧ୍ୟୁତ, ଜଳଜ, ଏବଂ ପଦ୍ମଜ—ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ମୁଁ ବିବରଣା କରିବି। ଉଦ୍ଧ୍ୟୁତ, ପାଚକ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଜଳଜ—ଏହି ତିନି ଅଗ୍ନି ଅଛନ୍ତି। ଏହିପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳକୁ ନିଅ, ତାଙ୍କର କିରଣରେ ଚମକେ। ପଦ୍ମଜ ଅଗ୍ନି ଜଳରେ ବସିଛି, ତଥାପି ଅଗ୍ନି ଜଳରେ ଶମିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ମାନବମାନଙ୍କର ଗଭାରେ ଅଗ୍ନି ଶମିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ବାୟୁ ସହିତ ଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନିକୁ ପାଚକ ଅଗ୍ନି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଦୃଶ୍ୟ ଅଲୋକ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲାପରେ ଏକ ଧଳା, ଗୋଳ, ଶୀତଳ ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚମକ। ରାତିରେ ଅଗ୍ନି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗୋଳକରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏବଂ ଦୂରରୁ ଚମକେ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲାପରେ, ଅଗ୍ନିର ତାପ ପୁନଃ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଭୂମି ଅଗ୍ନିର ପାଦରେ ତାହିଁ ଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ; ଅଲୋକ ଏବଂ ତାପର ଦୁଇ ଆକୃତିରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଭୂମି ଅଗ୍ନି ଚମକେ। ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ ଏକାଉଁଠାରେ ପୁଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ପୃଥିବୀର ଉତ୍ତର ଅର୍ଧରେ ଜଳ, ଦକ୍ଷିଣ ଅର୍ଧରେ ଅଗ୍ନି ଅଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁନିପୁନି ଉଦୟ ହୁଏ, ଏବଂ ପୁନିପୁନି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଏହିପରି ଦିନ ଓ ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରବେଶରୁ ଜଳ କାଂସା ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲାପରେ, ଜଳ ଦିନରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଏହିପରି ରାତିରେ ଜଳ ଧଳା ଏବଂ ଚମକିବା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି କ୍ରମିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ପୃଥିବୀର ଦକ୍ଷିଣ ଏବଂ ଉତ୍ତର ଅର୍ଧରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ, ଦିନ ଓ ରାତିରେ, ଜଳ ସଦା ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଯିଏ ଜଳକୁ କିରଣରେ ନିଅ, ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଅଟୁଟ ଅଗ୍ନି ସହିତ ମିଶିଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ହଜାର ପାଦ ଥିବା, ଗୋଳ ପାତ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ହଜାର ଚ୍ୟାନେଲରେ ଜଳକୁ ଉପସାହାର କରେ। ଏହି ଚ୍ୟାନେଲମାନେ ହେଉଛି ସମୁଦ୍ର, କୁଆଁ, ମେଘ, ଚଳିତ ଏବଂ ଅଚଳ ଜଳ, ତଳା, ନଦୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ। ଏହି ହଜାର କିରଣ ଶୀତଳତା, ବୃଷ୍ଟି ଓ ତାପ ଦେଇଥାଏ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାରିଶେ ଚ୍ୟାନେଲ ବୃଷ୍ଟି କରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକର ଅଦ୍ଭୁତ ଆକୃତି ଅଛି। ସେମାନେ ପାତ୍ର, ମାଳା, ଧ୍ୱଜ, ଝରଣା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ସମସ୍ତ ବୃଷ୍ଟି କିରଣକୁ 'ଅମୃତ' ନାମ ଦିଆଯାଏ। ତିନିଶେ କିରଣ ବରଫ ଆଣିବାରେ ଲାଗିଥାଏ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାନ, ମେଘ, ବୃଷ୍ଟି ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶୀତଳତା ଓ ବରଫ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।